Ed van der Elsken volgt de vrouw van wie hij bezeten is: Vali Meyers

In ‘Death in the Port Jackson Hotel’ probeert Ed van der Elsken grip te krijgen op de ster uit zijn eerste fotoboek. Ze leeft met een 20 jaar jongere minnaar in Zuid-Italië. Het is zijn beste film, vindt Joyce Roodnat.

Vali in Van der Elskens fotoboek 'Een liefdesgeschiedenis in Saint Germain des Prés' (1956) Foto Ed van der Elsken

Hoe ging het verder met Vali Meyers? Met dopey Doornroosje uit Eds eerste fotoboek, Een liefdesgeschiedenis in Saint Germain des Prés (1956)? Op de mooiste foto probeerde ze zichzelf wakker te kussen in een versleten spiegel. Ze was toen 26. Een symbool voor tijd, plaats en handeling van de Parijse bohème van de jaren vijftig. (En ze was aan de opium, maar dat zag je niet.)

En toen?

Vijftien jaar later. Vali Meyers (1930-2003) bezoekt Ed in zijn polder bij Edam. Hij filmt haar voor een film die Death in the Port Jackson Hotel zal heten. In zijn boek over Saint Germain des Prés was ze een personage, nu is ze wie ze werkelijk is.

Een Australische kunstenares die giechelend reageert op Eds vragen. Nu ja, niet reageert. Ze vaart haar eigen koers en hij heeft er niet van terug. In geen enkele van zijn films hoor je hem zo bevangen praten.

Vali bladert door zijn Parijse foto’s van toen en reageert erop. Ze trekt de romantiek van zijn boek aan flarden. Ze heeft het over de haveloze jongeren die ze waren, weggedoken in kille cafés. Er was ruzie, er werd gevochten. Een jaloers meisje beet het oor van haar trouweloze geliefde af en gooide het op de cafétafel. Sommigen hebben het niet gered. Het leven was te zwaar, ze gingen er aan onderdoor.

Fragment uit ‘Death in the Port Jackson Hotel’ met commentaar van Vali op Van der Elskens foto’s uit Parijs

In Italië met 19-jarige minnaar

Vali verliet Parijs. Ze leeft voor haar tekeningen en werkt aan haar andere grand travail: haar leven als kunstwerk. Ze zegt: „Sterven is gemakkelijk. Je moet sterk zijn om te leven”. Ze toont het zelfportret waar ze altijd aan werkt: „She’s licking the tears away from her face”, legt ze uit.

„Ze likt haar tranen weg”. Het zou een verwaarloosbare mededeling zijn, als Vali niet de tic had om te pas en te onpas haar spitse tong uit te steken. Geen traan te zien, hoor, maar onwillekeurig denkt je: dat is wat ze doet – ze likt haar tranen weg. Ze heeft besloten geen verdriet meer toe te laten.

Ze keert terug naar Zuid-Italië, naar de paradijselijke vallei boven Positano. Daar leeft ze in volle sensualiteit met dieren, planten, kruiden, en met haar 19-jarige minnaar, Gianni Menichetti.

Ed gaat haar achterna met zijn filmcamera. De bedoeling is om het filmportret van haar af te maken. Maar Death in the Port Jackson Hotel wordt iets anders: een film over hemzelf en over zijn obsessie met Vali Meyers. Hij was in Parijs al bezeten van haar, zie zijn eerste fotoboek. Toen ontglipte ze hem en nu ontglipt ze hem opnieuw.

Ze is een vrije geest. Pervers en gezellig. Een diertje dat zich aan laat halen, meer krijgt Ed niet voor zijn lens. Zelfs Gianni ontsnapt hem. Hij filmt hem prachtig, als een verwarde engel, en als een danser met honden. Maar ook de jongen laat zich niet kennen.

Vali Meyers leefde een geruchtmakend leven. Ze was muze van geestverwanten als Tennessee Williams, Salvador Dalí, Jean Genet en Patti Smith. Maar daar heeft Ed het niet over. Híj ontdekte Vali. Ze is van hém.

Gevecht met Vali

Ed zoekt zichzelf in Vali - dat voel je in elk beeld. Tevergeefs. Hij is niet meer de wilde jongen van toen, maar een gevestigde fotograaf en dat veronderstelt, linksom of rechtsom, een geordend bestaan. Af en toe kan hij een teen in de poel van de vrijheid steken – maar de weg naar de complete libertaire onderdompeling is afgesloten. Deze film suggereert tussen de regels dat hij dat accepteert maar ook dat hij het betreurt.

Ed had met foto’s de schijn van controle kunnen wekken. Immers, de fotograaf domineert, die nagelt iemand vast in een moment. Filmen is daarentegen de controle delen met degene die gefilmd wordt. Soms is dat een gevecht. Hier ook, met Vali, en Ed delft het onderspit. Hij windt er geen doekjes om, hij toont dat hij zoekt, dat hij vraagt, dat hij tast.

Er zitten onwaarschijnlijk mooie beelden in Death in the Port Jackson Hotel. Tel ze bij elkaar op en dan zie je dat Ed ermee laat zien dat hij niets kan laten zien. En zo, met die onbevangen eerlijkheid, maakt Ed dit tot een grootse film.

En Gianni Menichetti? Die is bejaard nu. Hij woont nog altijd in die vallei. Hij is een dichter, schilder, milieu-activist, vrijdenker. Een vriendelijke anarchist. En blijvend verliefd op Vali Meyers.

Hij ook.