Trump wil principiële opperrechter

Hooggerechtshof

Met Neil Gorsuch draagt president Trump een opperrechter voor die niet gelooft in politiek via de rechterlijke macht. Toch zal een felle politieke strijd zijn benoeming begeleiden.

President Trump kort voor de bekendmaking van de nieuwe opperrechter Neil Gorsuch. Foto Brendan Smialowski/AFP

Op de smalle schouders van rechter Neil Gorsuch ligt de taak om Donald Trump ook de overhand te geven in het laatste machtsbolwerk van Washington: het Hooggerechtshof. Trump droeg de 49-jarige Gorsuch woensdag voor als opvolger van de vorig jaar overleden Antonin Scalia. Als de Senaat akkoord gaat, hebben conservatieve rechters weer een 5-4-meerderheid in het hoogste Amerikaanse rechtscollege.

Maar zover is het nog lang niet. Republikeinen weigerden bijna een jaar lang een rechter te benoemen of zelfs maar te horen die door Obama was voorgedragen: Merrick Garland. Een rechter in het Hof wordt voor het leven benoemd, en de Republikeinen wilden geen college dat door progressieve rechters gedomineerd werd.

Nu lijkt datzelfde te gebeuren. De Democraten hebben geen meerderheid in de Senaat, maar kunnen een stemming keer op keer uitstellen. Op die manier blijft de macht in het Hooggerechtshof verdeeld.

Gorsuch is een oerconservatieve rechter, in veel opzichten Scalia’s geestverwant. De voordracht werd daarom met opluchting ontvangen bij conservatieve Republikeinen, die met groeiende zorg naar het gedrag van president Trump kijken.

Maar Gorsuch bezit ook een eigenschap die Democraten goed kan uitkomen. Hij heeft als rechter altijd tegen krachtig in grijpen door de landelijke overheid geoordeeld. De macht van Washington moet beteugeld worden door staten en individuele vrijheid, vindt hij. Dat is normaal gesproken een conservatief uitgangspunt. Maar sinds Trump per decreet is begonnen te regeren, is alles anders. Nu zien juist progressieven het gevaar uit Washington komen. Hoewel Democraten het niet hardop zeggen, zou de benoeming van Gorsuch hun buffer tegen Trumps dadendrang kunnen worden.

Precies volger van de Grondwet

Gorsuch is nu verbonden aan een Hof van Beroep, een van de dertien in de VS. Hij heeft op die plek naam gemaakt als principieel denker (en een uitstekende schrijver). Net als Scalia is hij een overtuigd originalist. Hij gelooft dat de Grondwet uit 1788 gezien moet worden als een statisch document, waarvan alleen de bedoelingen van de auteurs tellen. Hij is tegen de visie van met name progressieve rechters, die vinden dat de Grondwet getoetst moet worden aan de huidige tijd of sociale omstandigheden. In dit debat koos Gorsuch duidelijk partij voor de preciezen als Scalia. In deze flamboyante rechter ziet Gorsuch een voorbeeld, zei hij vaak.

Zijn sociaal-conservatieve denkbeelden kwamen vaak naar voren in uitspraken over de plek van religie in de samenleving. Dat bleek bijvoorbeeld in de zaak-Hobby Lobby (2015). Dit grote doe-het-zelfbedrijf van de diepgelovige miljardair David Green weigert medewerkers te verzekeren voor anticonceptie. De familie-Green beriep zich op zijn vrijheid van godsdienst. Gorsuch gaf hun gelijk: „Zonder twijfel zijn de religieuze ideeën van de Greens omstreden, volgens sommigen zelfs beledigend. Maar niemand betwist hun oprechte religieuze overtuigingen.”

Gorsuch, die de enige protestant in het Hof zou worden, neemt op ethische en sociale onderwerpen bijna altijd een behoudend standpunt in. Hij is tegenstander van euthanasie en voorstander van de doodstraf. Over abortus, komende jaren een belangrijk juridisch thema, deed hij nooit rechterlijke uitspraken. Wel heeft hij gezegd dat „al het leven beschermd dient te worden”. Trump zei tijdens de campagne dat hij op zoek zou gaan naar een rechter die het recht op abortus wil terugdraaien.

Toch gelooft Gorsuch niet in politiek via de rechterlijke macht. Hij heeft zich daar in het openbaar tenminste sterk tegen uitgesproken. Gorsuch vindt dat de rechter niet de instantie is om politieke meningsverschillen te beslechten. In die zin keert hij zich af van activistische rechters, die er zowel aan progressieve als conservatieve zijde zijn. In 2005 schreef hij in National Review: „In de politieke arena gaat het uiteindelijk om compromissen sluiten, zeker als het land zo verdeeld is. Maar zodra rechters een of ander beleid ongrondwettig verklaren, is er geen ruimte meer voor compromis: de ene partij wint, de andere verliest.”

Strijd in Senaat aanstaande

Trump kiest met Gorsuch geen kandidaat van buiten, zoals verwacht werd. Hij is een rechter die in alles elitair is. Zijn moeder leidde in de Reagan-jaren het ministerie van Milieubeheer. Hij studeerde aan Columbia University, Harvard en Oxford. Lang, van 1995 tot 2005, werkte hij als advocaat bij een prestigieus kantoor in Washington. Hij is dus onderdeel van het ‘moeras’ Washington, dat Trump wil ‘dempen’.

Maar Trump heeft een betrouwbare keuze nodig op die plek. Trump regeert met chaotische decreten en iedereen in Washington verwacht dat veel wetten van zijn regering aangevochten zullen worden. Zoals het inreisverbod voor reizigers uit zeven overwegend islamitische landen, eind vorige week aangekondigd. De wet is mogelijk kwetsbaar voor de rechter, en het Hof moet Trumps agenda beschermen.

De benoeming van Gorsuch maakt het Hof in meerderheid conservatief, maar dat is niet per se genoeg voor Trump. Rechter Anthony Kennedy, onder president Reagan benoemd, is een onafhankelijk denker en oordeelt graag dwars. Kennedy maakte onder meer de invoering van het homohuwelijk mogelijk. Trump wil niet alleen een conservatief benoemen maar ook met een opperrechter komen die ver van het midden af staat.

Democraten zullen de benoeming van Gorsuch zo lang mogelijk willen uitstellen. Dat kan met een filibuster in de Senaat. Ze kunnen zo een stemming eindeloos uitstellen. Zodra gestemd wordt, is Gorsuchs benoeming rond: de Republikeinen hebben een meerderheid. Deze sabotage van een rechtersbenoeming is ongebruikelijk. Maar de Democraten zijn zwaar gefrustreerd over de blokkade van hún kandidaat en de meeste senatoren zijn uit op revanche. Bovendien dreigt komende jaren een groter gevaar: twee progressieve rechters én Anthony Kennedy zijn 78 of ouder en moeten mogelijk nog deze regeerperiode opgevolgd worden. De kans bestaat dat de politieke kleur van het Hof voor tientallen jaren bepaald wordt. De benoeming van Gorsuch is het eerste gevecht in die strijd.