Neil Gorsuch (49) kandidaat voor het Amerikaanse Hooggerechtshof

Om de benoeming van de oerconservatieve rechter dreigt een eindeloze strijd.

Trump maakte woensdagnacht (Nederlandse tijd) in het Witte Huis zijn voornemen bekend om Neil Gorsuch te benoemen als lid van het Hooggerechtshof. Foto Michael Reynolds/EPA

Op de smalle schouders van rechter Neil Gorsuch ligt de taak om Donald Trump ook de macht te geven in het laatste machtsbolwerk van Washington: het Hooggerechtshof. Trump droeg de 49-jarige Gorsuch vannacht voor als opvolger van de vorig jaar overleden Antonin Scalia. Als de Senaat zijn benoeming goedkeurt, hebben conservatieve rechters weer een 5-4-meerderheid in het hoogste Amerikaanse rechtscollege.

Maar zo ver is het nog lang niet. Republikeinen weigerden bijna een jaar lang een rechter te benoemen of te horen die door Obama was voorgedragen: Merrick Garland. Een rechter in het Hof wordt voor het leven benoemd, en de Republikeinen hadden geen zin in een college dat door progressieve rechters gedomineerd werd.

Datzelfde lijkt nu te gaan gebeuren. De Democraten hebben geen meerderheid in de Senaat, maar kunnen een stemming over Gorsuch keer op keer uitstellen. Op die manier blijft de macht in het Hooggerechtshof verdeeld.

De strijd om de open plek in het Hooggerechtshof woedt al bijna een jaar:

Neil Gorsuch is een oerconservatieve rechter, in veel opzichten de geestverwant van Scalia. Zijn voordracht werd om die reden met opluchting ontvangen bij conservatieve Republikeinen, die met toenemende zorgen naar het gedrag van president Trump kijken.

Gorsuch als buffer tegen Trump

Maar Gorsuch bezit ook een eigenschap die Democraten goed kan uitkomen. Hij heeft als rechter altijd tegen krachtig ingrijpen door de landelijke overheid geoordeeld. De macht van Washington moet beteugeld worden door staten en individuele vrijheid, vindt Gorsuch. Dat is normaal gesproken een conservatief uitgangspunt. Maar sinds Trump per decreet is gaan regeren, is alles anders. Nu zien juist progressieven het gevaar uit Washington komen. Hoewel Democraten het niet hardop zeggen, zou de benoeming van Gorsuch hun buffer tegen Trumps dadendrang kunnen worden.

Neil Gorsuch is nu verbonden aan een Hof van Beroep, een van de dertien in de VS. Hij heeft op die plek naam gemaakt als principieel denker (en een uitstekende schrijver). Net als zijn voorbeeld Scalia is Gorsuch een overtuigd originalist. Hij gelooft dat de Grondwet uit 1788 gezien moet worden als een statisch document, waarvan alleen de bedoelingen van de auteurs tellen.

Hij is tegen de visie van met name progressieve rechters, die vinden dat de Grondwet getoetst moet worden aan de huidige tijd of sociale omstandigheden. In dit debat heeft Gorsuch duidelijk partij gekozen voor de preciezen als Scalia. In deze flamboyante rechter zag Gorsuch een voorbeeld, zei hij vaak.

Zijn sociaal-conservatieve denkbeelden kwamen vaak naar boven in uitspraken die gaan over de plek van religie in de samenleving. Dat bleek bijvoorbeeld in de Hobby Lobby-zaak in 2015. Dit grote doe-het-zelfbedrijf van de diepgelovige miljardair David Green weigert medewerkers te verzekeren voor anticonceptie. De familie-Green beriep zich op zijn vrijheid van godsdienst. Gorsuch gaf ze gelijk: “Zonder twijfel zijn de religieuze ideeën van de Greens omstreden, volgens sommigen zelfs beledigend. Maar niemand betwist hun oprechte religieuze overtuigingen.”

Behoudende standpunten

Gorsuch, die de enige protestant in het Hof zou worden, neemt op ethische en sociale onderwerpen vrijwel altijd een behoudend standpunt in. Hij is een tegenstander van euthanasie en voorstander van de doodstraf. Over abortus, de komende jaren een belangrijk juridisch thema, heeft hij nooit rechterlijke uitspraken gedaan. Wel heeft hij gezegd dat “al het leven beschermd dient te worden”. Trump zei tijdens de campagne dat hij op zoek zou gaan naar een rechter die het recht op abortus wil terugdraaien.

Toch gelooft Gorsuch niet in politiek via de rechterlijke macht. Hij heeft zich daar in het openbaar tenminste sterk tegen uitgesproken. Gorsuch vindt dat de rechter niet de instantie is om politieke meningsverschillen te beslechten. In die zin keert hij zich af van activistische rechters, die er zowel aan progressieve als conservatieve zijde zijn. In 2005 schreef hij in National Review: “In de politieke arena gaat het er uiteindelijk om compromissen te sluiten, zeker als het land zo verdeeld is. Maar zodra rechters een of ander beleid ongrondwettig verklaren, is er geen ruimte meer voor compromis: de ene partij wint, de andere verliest.”

Donald Trump kiest met Neil Gorsuch geen kandidaat van buiten, zoals verwacht werd. Hij is een rechter die in alles elitair is. Zijn moeder leidde in de Reagan-jaren het ministerie van Milieubeheer. Hij studeerde aan Columbia University, Harvard en Oxford. Lange tijd, tussen 1995 en 2005, werkte hij als advocaat bij een prestigieus kantoor in Washington. Hij is dus een onderdeel van het ‘moeras’ Washington, dat Trump wil ‘dreggen’.

Betrouwbare keuze

Maar Trump heeft een betrouwbare keuze nodig op die plek. Trump regeert met chaotische decreten, en iedereen in Washington verwacht dat veel wetten van de regering-Trump aangevochten zullen worden. Het inreisverbod voor reizigers uit zeven overwegend islamitische landen, eind vorige week aangekondigd, is daar een voorbeeld van. De wet is mogelijk kwetsbaar voor de rechter, en het Hof moet Trumps agenda beschermen.

De benoeming van Gorsuch maakt het Hof in meerderheid conservatief, maar dat is niet per se genoeg voor Trump. Rechter Anthony Kennedy, die onder president Reagan is benoemd, is een onafhankelijke denker, en oordeelt graag dwars. Kennedy maakte onder meer de invoering van het homohuwelijk mogelijk. Het gaat er Trump niet alleen om een conservatief te benoemen, maar ook met een te komen die ver van het midden afstaat.

Democraten zullen de benoeming van Gorsuch zo lang mogelijk willen uitstellen. Dat kunnen ze doen met een zogeheten filibuster in de Senaat. Ze kunnen op die manier een stemming eindeloos uitstellen. Zodra er gestemd wordt, is Gorsuchs benoeming rond: de Republikeinen hebben een meerderheid in de Senaat. Deze sabotage van een rechter is ongebruikelijk in Washington.

Maar de Democraten zijn diep gefrustreerd over de blokkade van hún kandidaat, en de meeste senatoren zijn uit op revanche. Bovendien dreigt de komende jaren een nog groter gevaar: twee progressieve rechters én Anthony Kennedy zijn 78 jaar of ouder, en moeten mogelijk nog deze regeerperiode vervangen worden. Het risico bestaat dat de politieke kleur van het Hof voor decennia bepaald gaat worden. De benoeming van Gorsuch wordt het eerste gevecht in die strijd.