Het wapen van de filibuster

De Amerikaanse Democraten overwegen om tegen de benoeming van Neil Gorsuch tot rechter bij het Amerikaanse Hooggerechtshof het wapen van de filibuster in te zetten. Zij willen in de Senaat zoveel spreektijd aanvragen dat het niet tot een stemming kan komen, waardoor Gorsuchs benoeming voor langere tijd kan worden uitgesteld.

Of deze tactiek gaat werken is de vraag, want Trump kan een noodmaatregel nemen om dit zogenoemde filibusteren te omzeilen.

Filibusteren is geen gangbaar werkwoord, maar komt al langer in het Nederlands voor. De Dikke Van Dale omschrijft het als ‘obstructie plegen door urenlange redevoeringen te houden’.

Wij leenden filibuster uit het Engels, maar dit Engelse woord gaat uiteindelijk terug op het Nederlandse vrijbuiter. Dat is een verouderd woord voor ‘kaper’, ‘piraat’ of ‘rover’.

Hoe ons woord vrijbuiter precies in het Engels terecht is gekomen, is niet met zekerheid bekend. De Engelsen leenden het rechtstreeks uit het Nederlands of via het Frans en/of Spaans. Zeker is dat het in 1591 in Britse publicaties is aangetroffen in de vormen flibutor en fleebooter. Aan het eind van de 18de eeuw vinden we het als flibustier (waarschijnlijk beïnvloed door het Frans) en sinds het midden van de 19de eeuw als filibuster (waarschijnlijk beïnvloed door het Spaanse filibustero). Hoe het ook zij: in het Engels werd het eerst gebruikt voor ‘kaper’ of ‘piraat’ en vervolgens voor iemand die spreektijd ‘kaapt’.

Die laatste betekenis is halverwege de 19de eeuw ontstaan in de Verenigde Staten. Ook internationaal trok deze vorm van politieke obstructie de aandacht. Zo schreef de Arnhemsche Courant op 17 februari 1875: „In het amerikaansche Huis van Vertegenwoordigers is thans het woord filibustering in gebruik. Het is de taktiek eener minderheid om door allerlei moties de verdaging van eenig ontwerp te verkrijgen, waarmede zij zich niet kunnen vereenigen. Door telkens stemming over die moties te vragen, gaan er soms gansche zittingen voorbij, die geheel door stemmingen zijn ingenomen. Die welke van 27 januarij tot 29 januarij duurde, was vooral merkwaardig: niet minder dan vijf en zeventig stemmingen hadden plaats over motien van soortgelijken aard. De leden bragten die dagen bijna voortdurend in den foyer door.”

Kennelijk gaat het hier om een variant van filibusteren: obstructie door voortdurend moties aan te vragen.

Er zijn zeer lange filibusters bekend. Een verslag van het Amerikaanse congres van 11 februari 1890 vermeldt: „A filibuster was indulged in, which lasted for nine continuous calendar days.” Hier zullen verschillende sprekers aan het woord zijn gekomen. Volgens Wikipedia staat het persoonlijk record op naam van de Amerikaanse senator James Strom Thurmond (1902-2003), die in 1957 bij een debat over een burgerrechtenwet 24 uur en 18 minuten aan het woord bleef.

De KVP-politicus A.M.I.H. Baeten wees het filibusteren in 1957 in het Nederlandse parlement juist af. Hij kon niet alle onderwerpen uit een bepaalde begroting aan bod laten komen, stelde hij: „Slechts filibusters kunnen zich veroorloven in zulke omstandigheden geen selectie toe te passen.” In overdrachtelijke zin gebruikte Jan Wolkers het woord in 1981 in de roman Brandende liefde: „Gesmoord door het overhangende tafelkleed, klonken dof winden in knorrende korte en lange stoten, een protest in morse waar geen speld tussen was te krijgen. Een filibuster in scheten.”