De schaapherder zonder Facebook redt het niet meer

Natuurbeheer

Schaapherder Westra raakte zijn begrazingscontract in Leeuwarden kwijt. Met een rechtszaak probeert hij werk en kudde te behouden.

Foto Catrinus van der Veen

„We hebben getekend, hoor”, roepen twee wandelaars de Leeuwarder schaapherder Sam Westra (57) toe. Ze lopen langs zijn kudde die in recreatiegebied De Groene Ster in de Friese hoofdstad graast. De vrouw steekt haar duim op. „De schapen moeten blijven!”

Westra, smal gezicht, zwart-grijze baard, glimlacht. Een deel van zijn kudde – Drentse heideschapen, een enkele Schoonebeker, kruislingen – staat of ligt rond een aantal berkenbomen. Hun vachten glanzen in de winterzon.

Westra verloor onlangs een aanbesteding van Leeuwarden. Zijn vierjarig begrazingscontract met de gemeente is per 1 februari afgelopen. Een deel van zijn kudde zou nu moeten worden afgemaakt, omdat er geen plek is waar de dieren heen kunnen.

Westra’s schapen mogen normaal gesproken bij hem oud worden en een natuurlijke dood sterven. „Ze gaan niet naar de slacht. Ik heb dus ook een soort schapenrusthuis.” Maar zonder inkomsten uit begrazing is dat niet vol te houden.

In Leeuwarden riep het verlies van Westra’s werk veel protest op. De Leeuwarder wethouder Friso Douwstra (CDA) kreeg een petitie met vierduizend handtekeningen overhandigd, en de PvdA stelde vragen in de gemeenteraad.

Westra spande een kort geding aan om zijn werk in Leeuwarden en daarmee zijn kudde toch te behouden. Dat diende woensdag. Deze donderdag doet de rechter uitspraak.

Update 14.45 uur: Sam Westra (57) heeft het kort geding dat hij woensdag aanspande tegen de gemeente Leeuwarden gewonnen. De rechter oordeelt dat de gemeente de inschrijvingen moet herbeoordelen. Een inhoudelijke toelichting volgt later.

Moordende concurrentie

Sam Westra is inmiddels vijftien jaar herder, eerst als vrijwilliger, de laatste zes jaar als vaste kracht in dit 25 hectare grote natuur- en recreatiegebied. Vier jaar geleden was hij de enige inschrijver. Dit jaar niet. Een andere herder – hoewel duurder – won de openbare inschrijving.

Westra: „60 procent van de aanbestedingscriteria gaat over de prijs, maar de resterende 40 procent over communicatie, een plan van aanpak en de ecologie. Ik sta niet op Facebook en heb geen mooie website. Daarvoor kreeg ik puntenaftrek.

Aanbestedingen leiden tot een „moordende onderlinge concurrentie” onder de honderd schaapherders in Nederland. Die waarschuwing vervatten drie van hun clubs, waaronder het Gilde van Traditionele Schaapherders en landbouworganisatie LTO Nederland, vorig jaar in een brief aan staatssecretaris Van Dam (Landbouw, PvdA). „Die aanbestedingen werken niet en moeten stoppen”, stelt bestuurder Marcel van Silfhout van het Gilde. „Traditionele zelfstandige herders verliezen de aanbestedingen van de grote kartels, die vaak op vleesproductie zijn gericht.”

Het gevolg: zeldzame schapenrassen dreigen te verdwijnen en de kennis van het begrazingsgebied gaat teloor doordat de streekgebonden herder verdwijnt.

Herders als kleine zelfstandigen hebben het toch al moeilijk door bezuinigingen op natuurbeheer. Van Silfhout:

„Ze hebben geen buffers en tekorten stapelen zich op. Onderzoek uit 2015 laat zien dat elke traditioneel werkende schaapherder op jaarbasis een exploitatietekort heeft van gemiddeld 28.000 euro. Een van de oorzaken: te lage vergoedingen voor natuurbeheer in ons land.”

Wat hem betreft zouden provincies moeten bijspringen. „Maar alleen Drenthe en Limburg doen dat.” De organisaties pleiten voor 4,5 miljoen extra. Herders zorgen met hun kudde voor herstel van de biodiversiteit en houden zeldzame schapenrassen in stand. Het Gilde heeft een noodfonds opgericht om een aantal herders de winter door te helpen. Het streven is 75.000 euro bijeen te brengen. Daarvan is nu bijna 12.000 euro binnen.

Westra’s opvolger in De Groene Ster is Diederik Sleurink uit Tjalleberd. Hij heeft vier kuddes. Ook hij verloor eerder werk bij aanbestedingen, zoals in Heerenveen in 2015. Vorig jaar greep hij naast een vervolgopdracht voor een kudde in het Fochteloërveen.

Sleurink is tegen de aanbestedingen, maar moet er wel aan meedoen om zijn bedrijf overeind te houden. „Als je een aanbesteding verliest, heb je een kudde over en moet je ander werk zoeken.” Maar ecologisch beheer, duurzaamheid en verbetering van de vegetatie horen eigenlijk niet in de vrije markt thuis, vindt de schaapherder.

Als je een aanbesteding verliest, heb je een kudde over en moet je ander werk zoeken

Maar zekerheid

Gemeenten kunnen herders beter een vast contract geven voor een langere periode, bijvoorbeeld voor vijftien jaar, meent Sleurink. Of desnoods opeenvolgende jaarcontracten. „Als de wil er is om het jaarlijks met elkaar voort te zetten, heb je meer zekerheid dan met een aanbesteding voor vier jaar.”

Overigens hoeven gemeenten volgens hem begrazing niet per se aan te besteden. „Daar is beleidsruimte voor”, zegt hij, „maar ik heb in Heerenveen gezien dat gemeenteraden een verordening willen waarin alles vastligt.”

De Leeuwarder wethouder Douwstra zegt niet anders te kunnen dan aan te besteden. „Wij moeten ons houden aan landelijke regels.” Hij verklaart dat er naar een oplossing wordt gezocht voor de schapen van Westra. „Wij zorgen ervoor dat de dieren tijdelijk ergens onderdak krijgen.”