Recensie

De magie van het maken

Tentoonstelling

De expositie ‘Goed gemaakt’ in Amersfoort laat zien hoe kunstenaars als Picasso en Pollock te werk gingen. Een onaf schilderij is soms mooier dan een voltooid werk.

Stills uit de documentaire Visite à Picasso van Paul Haesaerts, 1949

Op het Griekse eiland Naxos ligt al meer dan tweeduizend jaar een marmeren standbeeld van – vermoedelijk – de god Dionysos. Het beeld is nooit afgemaakt, het ligt nog in de steengroeve waar het werd gehakt. Het is misschien wel het mooiste beeld uit de Oudheid, niet omdat het esthetisch zo bevredigend is, maar omdat deze onvolmaakte god het verleden zo dichtbij brengt. Het is nog niet af. Samen met de kunstenaar sta je voor de taak het te volbrengen.

Er is meer kunst of bijna-kunst die zo’n scheur in het tapijt van de tijd veroorzaakt. De Duitse fotograaf Matthias Schaller reist sinds 2007 de wereld over om de paletten van beroemde kunstenaars vast te leggen. Hij heeft er nu zo’n tweehonderd verzameld, van Matisse en Mondriaan, Turner en Kandinsky. Het is verleidelijk in de paletten de kunstenaar te herkennen. Vooral de kleuren kunnen je naar de kunstenaar leiden, en ook de rangschikking en de vorm lijken iets over diens werk te kunnen zeggen. Het palet van Bonnard lijkt wel een geabstraheerd doek van Bonnard. Het hoeft niet meer geschilderd.

Dat aura hebben ook de hulpmiddelen van andere kunsten, zoals fototoestellen. Deze winter was in Museum Hilversum het project ‘PS Camera’ te zien, waarvoor hedendaagse fotografen foto’s maakte met de camera van een beroemde voorganger. Cleo Campert fotografeerde bijvoorbeeld met de Leica van Johan van der Keuken; Koos Breukel, bedenker van dit project, met de glasplatencamera van Breitner.

Toch toont dit voorbeeld meteen ook verschillen aan. Het is niet waarschijnlijk dat laten we zeggen Tjebbe Beekman of Marc Mulders in het overgeleverd schilderskistje van Breitner mogen graaien en met diens verf een nieuw schilderij maken, materieel geïnspireerd door de oude meester.

Paletten als kunstwerk

De paletten zijn zelf kunstwerken geworden. Ze hebben zo’n aardige vorm, die weliswaar door het gebruik wordt gedicteerd – het gat voor de duim, de uitsparing voor de rest van de hand, maar dat zie je niet meteen, het lijkt zomaar een vrolijke organische uitsnede uit de werkelijkheid, iets wat Hans Arp bedacht zou kunnen hebben. Van Picasso waren er twee jaar geleden een flink aantal te zien op een tentoonstelling in Madrid over zijn ateliers en ze bekoorden nog meer dan de schilderijen. Paletten zijn vol belofte, een soort platte eieren waar nog van alles uit kan komen. Hoe ouder ze zijn, hoe lozer die belofte natuurlijk is; de verf is al gecraqueleerd voor hij gebruikt is. Toch houden de paletten altijd iets van hoop; je kunt je voorstellen dat er nog een schilderij gemaakt gaat worden. Ze bevatten iets van de magie van het maken.

Deze zomer was er in New York een tentoonstelling te zien die juist aan het andere eind van het kunstwerk begon. Het Metropolitan Museum wijdde een tentoonstelling aan schilderijen die niet afgemaakt zijn. Er hing onder meer een geweldig portret van Alice Neel van een jongen van wie alleen het hoofd is afgeschilderd. De man kwam niet terug om te poseren omdat hij moest vechten in Vietnam.

De onafgemaakte schilderijen geven vaak inzicht in het maakproces van een kunstenaar. Je ziet wat hij heeft gedaan en wat hij nog van plan was om te doen. Maar het onaffe staat ook dichterbij de hedendaagse esthetiek, waarin perfectie vaak als doods wordt opgevat. Als het te netjes is, leeft het niet meer. Architect Aldo van Eyck vertelde vaak dat in echt fraaie patronen vaak expres een fout zit, om de eentonigheid te doorbreken. Zo kan je oog er geen vat op krijgen.

Vakmanschap

Dat maakproces is onderwerp van een tentoonstelling die net is geopend in kunsthal Kade in Amersfoort. Met de tentoonstelling wordt het veertigjarig bestaan van Kunstschrift gevierd, een tijdschrift dat altijd veel oog heeft voor de magie van het maken. De tentoonstelling begint met een korte film over Picasso, die op een glasplaat een stier schildert. Wij staan aan de andere kant van het glas. Een bijna identiek idee levert een filmpje van Jackson Pollock op, en van Karel Appel. Ook op schilderijen en foto’s zien we kunstenaars aan het werk. Een versneld afgedraaid filmpje van de hedendaaagse stillevenschilder Jos van Riswick is waarschijnlijk het meest instructief: in een paar minuten zien we hoe een ouderwets stilleven met citroenen tot stand komt.

Bekijk Visite à Picasso

Vakmanschap is meesterschap, zei bierbrouwer Grolsch al. Maar Goed gemaakt is geen tentoonstelling geworden over kunst als ambacht, al had dat goed gekund, zeker nu het zelf maken van dingen weer in de belangstelling staat als tegenwicht tegen de dingen uit de fabriek en de virtuele wereld. Ik denk opeens aan de film die Victor Erice in 1994 maakte over Antonio López García, El sol del membrillo, waarin deze schilder nauwgezet een perenboom schildert en het daarbij van de tijd verliest; voor hij klaar is met schilderen vallen de vruchten van de bomen. Er wordt jam van gemaakt.

Deze film is in Amersfoort niet te zien. Dat geeft vooral aan hoeveel kunstwerken zich op deze tentoonstelling thuis zouden voelen. Er is veel kunst die over het maken van kunst gaat. Misschien gaat alle goede kunst altijd ook over het maken van kunst. De samenstellers hebben het zich met het onderwerp niet makkelijk gemaakt. Na het begin van de tentoonstelling over kunstenaars aan het werk gaat het alle kanten op. Er is een installatie van Patty Struik over inspiratie, er is een toverlantaarn, er zijn onaffe schilderijen, er is een beeld van Stephan Balkenhol van Narcissus, er is een filmpje van John Baldessari die teksten van Sol LeWitt zingt.

Om een beetje ordening aan te brengen zijn er kabinetten gewijd aan mythologische figuren als Prometheus en Pygmalion. Daar kan dan ook weer zeer diverse kunst onder vallen, van een middeleeuwse sculptuur tot een video uit de jaren tachtig en een foto uit 2013 waarop Israëlisch kunstenaar Zohar Gotesman op de grond lepeltje-lepeltje ligt met een marmeren beeld van een naakte vrouw. Ook bij dit thema van het tot leven wekken van kunst zijn nog talloze andere kunstwerken te bedenken, en wat te denken van de recente mogelijkheid om overleden acteurs in nieuwe films te laten spelen? Maar het is even genoe…

Goed gemaakt. Ode aan het maakproces. T/m 17 april. Kunsthal kAde, Eemplein 77, Amersfoort. Inl. kunsthalkade.nl