Buigen, barsten of bungelen

Belastingdienst

Staatssecretaris maakte het zichzelf donderdagochtend in een debat moeilijk door te weigeren interne stukken vrij te geven over de uit de hand gelopen reorganisatie van de Belastingdienst. Toch heeft hij nog altijd veel krediet.

Staatssecretaris Eric Wiebes (Financiën, VVD). Foto Bart Maat/ANP

Wat is er mooier voor de oppositie dan zes weken voor de verkiezingen een tweede VVD-bewindspersoon in politieke problemen te zien? Na de val van Ard van der Steur (Veiligheid en Justitie) vorige week over de ‘bonnetjesaffaire’ is nu staatssecretaris Eric Wiebes (Financiën) aan de beurt voor zijn zoveelste zware debat met de Tweede Kamer. Onderwerp is – ook niet voor het eerst – de uit de bocht gevolgen reorganisatie bij de Belastingdienst.

Het is geen groot, plenair debat waar de vertrouwenskwestie al op voorhand op tafel ligt. Het gaat om een algemeen overleg, in een kleinere vergaderzaal, over het onderwerp dat de staatssecretaris het afgelopen jaar zo heeft beziggehouden. Dat zal deze donderdagochtend spetterend genoeg worden.

Stevig rapport met keiharde conclusies

Afgelopen vrijdag een stevig rapport over de Belastingdienst. De conclusies waren keihard: een informele bedrijfscultuur, een verouderd personeelsbestand, fragiele computersystemen en een totaal ontspoorde reorganisatie hebben de continuïteit van de belangrijkste taak van de fiscus – jaarlijks 150 miljard euro binnenhalen – op het spel gezet. Zonder ingrijpen zal de dienst „tegen de muur aanlopen”.

De ‘commissie van wijze mannen’ gaf geen antwoord op de schuldvraag. Wel constateert zij dat de staatssecretaris te weinig grip op de reorganisatie had, waardoor hij de ernstige problemen die zijn ontstaan – veel meer medewerkers dan gewenst tekenden in op de riante vertrekregeling – te laat heeft zien aankomen.

Genoeg ingrediënten voor een nieuwe personeelscrisis in het tweede kabinet-Rutte. Een motie van wantrouwen is snel geformuleerd, zeker nu de coalitie geen meerderheid meer heeft. En als Wiebes, zoals net als Van der Steur vorige week, de eer aan zichzelf zou houden, verliest Rutte op de valreep zijn zesde bewindspersoon, de vierde VVD’er.

Oppositiepartijen maar ook coalitiepartner PvdA, zouden hier kort voor 15 maart politiek voordeel uit kunnen halen. ‘Wéér een liberaal die blundert! Hoe kan de VVD zo miskleunen?’

Oppositie niet uit op Wiebes’ bloed

Maar de stemming is anders dan bij Van der Steur. De oppositie is boos en kritisch, maar niet uit op Wiebes’ bloed. Op de vraag hoe scherp de messen zijn geslepen, geven de fiscaal woordvoerders geijkte antwoorden: „Ik heb nog veel vragen aan de staatssecretaris”, zegt de één. En: „We wachten netjes het debat af en vellen dan ons oordeel”, aldus de ander. Gevraagd naar de werkelijke politieke strategie om het de grootste regeringspartij zo lastig mogelijk te maken zeggen ze off the record iets anders, maar het is voor Wiebes en zijn partij evenmin erg verontrustend.

Hoewel de staatssecretaris wel iets van zijn glans heeft verloren, sinds hij drie jaar geleden zijn stuntelende voorganger Frans Weekers verving, heeft hij in het parlement nog altijd veel krediet. In tegenstelling tot Van der Steur. Wiebes is bevlogen, werkt hard en heeft een prettige manier van communiceren met de Kamer. Bovendien is hij duidelijk en openhartig over de problemen, hij probeert niet zichzelf of partijgenoten te beschermen.

Daarnaast weet iedereen dat de hardnekkige problemen bij de Belastingdienst niet alleen aan Wiebes kunnen liggen. Een van de oorzaken van de vastgelopen organisatie is de complexiteit van het belastingstelsel, dat door toedoen van vele politieke partijen, met al hun specifieke fiscale wensen, zo is gegroeid.

Lees ook het NRC-commentaar: Eric Wiebes mag blijven

En, de meest praktische vraag voor oppositieleden: wat zou het wegsturen van de staatssecretaris werkelijk opleveren? Peilingen tonen geen negatief effect voor de VVD door het verlies van Van der Steur. En „we krijgen er een VVD’er voor terug”, zegt een Kamerlid.

Wat de Kamer vooral van Wiebes vraagt is wat hij al in zijn reactie op het onderzoeksrapport deed: fouten erkennen, beterschap beloven en maatregelen aankondigen. „Er is geblunderd, dus hij zal moeten buigen”, zegt Kamerlid Farshad Bashir (SP).

Daarmee is Wiebes nog niet helemaal veilig. Het kan nog misgaan, waarschuwen kritische Kamerleden, als Wiebes in het debat de weg kwijtraakt of de waarheid zou verzwijgen.

Het debat deze ochtend begon onheilspellend. De oppositie eiste dat de staatssecretaris bepaalde interne documenten naar de Kamer stuurt. Hij weigerde dat, omdat het om „informele stukken” zou gaan waarvan de zakelijke inhoud al bekend is. Hij had ze zelf overigens niet gelezen. Pieter Omtzigt (CDA) reageerde woest: „Dit is een flashback met de debatten met voormalig minister Van der Steur.”

Hoe de reorganisatie bij de belastingdienst het politieke lot van Wiebes in gevaar bracht: