Wat moet de EO met kritiek van de achterban?

Publieke omroep

Met titels als ‘Rot op met je religie’ krijgt de EO beurtelings het verwijt te vrijzinnig of juist te orthodox te zijn. Is de omroep aan het veranderen?

Rot op met je religie! Alleen de titel al is een klap in het gezicht. De Evangelische Omroep zond deze maand een vijfdelig reality-programma uit waarin christenen, atheïsten, een joodse vrouw en een moslim met elkaar in gesprek gingen. Hoewel, gesprek? Ze maakten vooral ruzie; de deelnemers leken uitgekozen op onredelijkheid. Vooral de atheïst met het sjaaltje blonk uit in botte intolerantie.

Lees ook de recensie van Hans Beerekamp: De EO stookt de religiestress verder op

De serie kreeg kritiek. En dat is niet de eerste keer. Ooit had de EO zo’n duidelijk gezicht: sobere programma’s voor het orthodox-christelijke volksdeel. Nu de omroep breder programmeert voor een bredere doelgroep, komt de achterban in opstand. Relletjes volgen elkaar op. Onlangs werden een politieagent en een privédetective veroordeeld omdat ze vertrouwelijke informatie hadden verstrekt aan het EO-programma Zo zijn we niet getrouwd. De EO zei van niets te weten. Het was sowieso al een opmerkelijke reality-show; emo-tv die eerder thuishoorde bij de commerciëlen, schreven kijkers op Facebook.

De leden zijn ongerust. In september verschenen in het Reformatorisch Dagblad twee open brieven, van ‘Appèlgroep Beleid EO’ en van twintig baptistenvoorgangers. Ze vinden dat de broeders en zusters van de EO op de verkeerde weg zijn. De baptisten: „Vroeger gaf de EO richting, nu lijkt de EO alleen maar ruimte te willen geven.” Ook de Facebook-protestpagina ‘EO Duidelijk’ ziet een ongewenste verschuiving naar meer vrijzinnigheid. De EO promoot euthanasie, de islam en „lesbische en biseksuele vrouwen”, schrijven bezorgde leden.

De EO is geen onbeduidende omroep. Met 441.000 leden is het de vierde omroep van Nederland (na KRO-NCRV, VARA-BNN en AVROTROS) en de grootste niet-gefuseerde. Ze zijn duidelijk aanwezig op tv met hun tv-programma’s. Maar de omroep schippert tussen religie en reality. Hoe komt dat? Drie verklaringen.

1 De EO maakt tv voor niet-christenen

De EO is een christelijke omroep die programma’s maakt voor een overwegend niet-christelijk publiek. Daarin is de EO anders dan de andere omroepen, die vooral de eigen zuil bedienen. Directeur Arjan Lock: „De EO is er in eerste instantie niet voor de achterban, maar voor mensen die God nog niet kennen. Daarom zitten we in het publiek bestel. We willen niet alleen voor eigen parochie preken.”

Dat laatste – alleen de eigen achterban bedienen – kán trouwens ook niet. De EO kampt namelijk met een nogal uitzonderlijk probleem, stelt Johan Roeland, docent Media en Religie aan de Vrije Universiteit: „De achterban wil wel lid worden, naar de eigen programma’s kijken ze niet zo trouw.”

De EO probeert de achterban tevreden te houden en tegelijk een nieuw publiek te trekken. Zo zijn er missionaire programma’s als The Passion: het Bijbelse verhaal over de kruisiging van Jezus, zoon van God, gebracht als pop-evenement zodat miljoenen niet-christenen kijken. Vaker brengt de EO de boodschap in de vorm van een dialoog met andersdenkenden, zoals in Rot op met je religie.

Directeur Lock: „Dat is zeker niet bedoeld om ruzie te maken. De boodschap is juist: ook al verschil je van opvatting, je kunt toch met elkaar de maaltijd nuttigen. Wij zijn een expliciete omroep, met een duidelijke christelijke boodschap. Maar we willen ook inclusief zijn: we willen het gesprek voeren met de ander, om van hem te leren, zonder ons beter te voelen dan de ander. De Kroatische theoloog Miroslav Volf zegt: ‘Ik wil me openstellen voor de wijsheid van God in de ander’.”

Maar moet dat zo hardhandig als in Rot op met je religie? Lock: „Natuurlijk kiezen we figuren die stellig zijn in hun opvattingen. Soms heb je dat nodig om iets los te maken.” Over de titel heeft hij bij nader inzien zijn bedenkingen: „We konden dit programma maken omdat het in de rot-op-serie zit, die begon met Rot op naar je eigen land – waarin we mensen in de praktijk lieten voelen hoe wij in dit land met vreemdelingen omspringen. Maar dit is de laatste keer dat we ‘rot op’ in de titel gebruiken. Het werkt inmiddels averechts.”

Theoloog Roeland verklaart het zo: „Een progressieve groep in de EO wil gewoon aantrekkelijke, spannende programma’s maken. Ze weten hoe het spel van de media werkt. Dit scoort. Er is een stroming in de achterban die het provocerende, het progressieve juist waardeert; een soort christelijk iconoclasme, heilige huisjes omverwerpen.”

Daarnaast maakt de EO programma’s die niets christelijks hebben. Neem emo-tv zoals Het Familiediner. Hoe past dat in het brengen van het ‘Goede Nieuws van Gods Koninkrijk’?

Deze programma’s zijn ‘pre-evangelical’, stelt kritisch EO-lid Willem Ouweneel, een theoloog die vroeger zelf vaak in EO-programma’s te zien was. De kijkers zijn zo ver van Jezus afgedreven, dat je een opstapje voor ze moet maken. Programma’s aanbieden waarin de christelijke moraal in den brede aan bod komt. „Je laat de kijkers van Familiediner nadenken over ruzie maken en verzoening, en je hoopt dat dit dan dient als opstapje naar evangelisatie.”

Bezwaar hadden de kritische EO-leden ook tegen het realityprogramma Love Me Gender, over transmannen en -vrouwen. Dat is in strijd met de Bijbelse moraal, zeggen de baptisten: „Het Goede Nieuws van Jezus Christus spreekt helder over het huwelijk en hoe we door God geschapen zijn.” Lock reageert: „Ik weet ook wel dat het een gevoelig onderwerp is, maar voor God is ieder mens waardevol. Mijn oordeel staat niet voorop. Het gaat om mensen die zich door het leven worstelen, die steun nodig hebben.”

In het reality-genre wordt niet altijd even zorgvuldig omgesprongen met de kwetsbare mensen die ervoor gebruikt worden. In Hufterproef (2015) werden bijvoorbeeld mensen stiekem gefilmd terwijl ze met geënsceneerd, asociaal gedrag werden geconfronteerd . Een vrouw werd er nog eens extra ingeluisd: haar uitspraken werden zo gemonteerd dat het net leek of zich racistisch uitliet.

Zou je niet uitgerekend van de EO een hogere morele standaard mogen verwachten? Evert Jan Ouweneel, lid van de Raad van toezicht: „Misschien hadden we vaker mensen tegen zichzelf moeten beschermen.” Directeur Lock, fel: „We maken nauwelijks meer emo-tv! Maar er is niets mis mee om de levens van eenvoudige mensen te laten zien. Dat moet wel met respect gebeuren.”

De omstreden reality-tv komt vaak van Skyhigh TV, opgericht door oud-EO’ers. Moet de EO nog wel met deze producent samenwerken? Lock: „Als er iets fout gaat, moet je daar op wijzen en er lessen uit trekken. We hebben Skyhigh hier steeds op aangesproken. Na Hufterproef hebben we een half jaar niet met ze gewerkt aan nieuwe programma’s.”

2 De achterban is invloedrijk

De programmering is er niet uitsluitend voor de leden, maar ze laten zich wel degelijk horen als het niet bevalt. Ze schrijven brieven, richten Facebookpagina’s op, zeggen demonstratief hun lidmaatschap op of zoeken de publiciteit. In 2009 – het jaar dat 40 Dagen zonder seks van Arie Boomsma verzet opriep – verzamelden boze gelovigen zich onder de Hilversumse zendmast, om onder leiding van oud-EO-directeur Bert Dorenbos te bidden voor de omroep.

En dat helpt. De EO luistert goed naar zijn leden. Lock: „Ze zijn superbetrokken. Mensen bidden voor de EO, geven hun geld aan de EO. Als we een activiteit organiseren, hoeven we nooit bang te zijn of het wel vol komt.”

Zo schrapte de EO vorige maand na alle protesten een interview met een moslima uit Het Vermoeden – omdat dat programma „het geluid van Protestante kerkgenootschappen” vertegenwoordigt. Zendeling Marten Visser van Facebookpagina EO Duidelijk juicht het besluit toe: „In een programma dat bedoeld is om de christelijke boodschap te uiten, is een interview met een moslim bezopen.” Eerder die maand werd een interview met een LHBT-dominee ‘uitgesteld’.

3 Door het veranderende bestel verandert de EO ook

Een bij de achterban omstreden programma als Love Me Gender is niet in de schoot van de EO geboren, maar werd aangeboden door Suzanne Kunzeler, netmanager van NPO 3.

De EO houdt dus niet alleen rekening met de doelgroep en de eigen achterban, ook veranderend Hilversum speelt een belangrijke rol: een bestel waarin de losse omroepen steeds minder te zeggen hebben en de netmanagers van de overkoepelende NPO bepalen wat er op tv komt. De EO heeft zich daarnaar te schikken. Rvt-lid Ouweneel: „We hebben ook gewoon een taak als publieke omroep. We zijn geen privéspeler die zijn eigen gang kan gaan.” Lock: „De EO wil een onderscheidend geluid brengen en de NPO wil breder programmeren. Dat levert spanning op.”

Nog een beleidswijziging van boven: de regering schafte begin 2016 de kleine levensbeschouwelijke omroepen af. De EO nam vrijwillig de programma’s over van IKON, Zendtijd voor kerken (ZvK) en de Joodse Omroep. En juist dat stuit een deel van de achterban tegen de borst. IKON, zo oordelen de boze leden, biedt een verwaterd, progressief protestantisme en dreigt de EO daarin mee te sleuren. De aanstelling van de remonstrantse programmamaker Tom Mikkers wordt gehekeld. Het Reformatorisch Dagblad meldt erbij dat Mikkers ‘praktiserend homo’ is. De baptisten: „Ongelofelijk dat dit zomaar kan gebeuren.”

Directeur Lock legt uit dat de EO de kleine omroepen heeft opgenomen omdat hij wil dat het geluid van de protestantse kerken behouden blijft voor de publiek omroep. „We hebben nu ook de taak op ons genomen om de totale protestantse kerk te vertegenwoordigen”. Dat betekent wel een nieuwe verbreding van de EO. Lock trekt zich de kritiek van de achterban overigens ook nu aan: „Ik denk erover om een apart schildje in te voeren, voor programma’s die niet per se het EO-gedachtegoed uitdragen, bijvoorbeeld ‘EO Protestants’.”

Hij bestrijdt met klem het beeld van een problematische omroep: „Wij zijn geen kerk, wij zijn een mediabedrijf, dat in bange tijden een hoopvol perspectief wil bieden. Wij brengen het verhaal van Jezus en zijn op zoek naar nieuwe vormen, die passen bij de tijdgeest, om dat verhaal zo goed mogelijk over te brengen.”