Merkel op heikele missie in Turkije

Duits-Turkse betrekkingen Bondskanselier Angela Merkel gaat donderdag op bezoek in Turkije. De relatie met haar gastheer, president Erdogan, staat onder zware druk en de inzet is hoog: blijft het Europese vluchtelingenakkoord overeind?

De Turkse president Erdogan en de Duitse bondskanselier Merkel, vorig jaar mei in de wandelgangen van een VN-top in Istanbul. Foto Kayhan Ozer/EPA

Het nieuws dat veertig Turkse NAVO-militairen in Duitsland politiek asiel hebben aangevraagd, maakt het bezoek van Angela Merkel aan Turkije donderdag nog lastiger dan het toch al dreigde te worden. Turkije eist uitlevering van de militairen. Maar dat ligt politiek zeer gevoelig in Duitsland, waar veel kritiek is op de mensenrechtensituatie in Turkije.

De kwestie illustreert de toenemende spanningen en het wederzijdse wantrouwen tussen Turkije en het Westen. De Turkse regering voelt zich in de steek gelaten: terwijl de Turkse bevolking een militaire staatsgreep heeft voorkomen en de democratie heeft gered, maken westerse landen zich vooral zorgen over de omvangrijke zuiveringen die daarop volgden. Bovendien werken ze niet mee met de uitlevering van vermeende coupplegers.

Politiek

De Turkse regering neemt de zaak hoog op. De Turkse minister van Defensie zei deze week dat het „onacceptabel” is als Duitsland mensen beschermt die ervan verdacht worden lid te zijn van een „terroristische organisatie”. Dat is een verwijzing naar de beweging van imam Fethullah Gülen, die in Turkije wordt gezien als het brein achter de mislukte machtsgreep. Turkije heeft gevraagd om de uitlevering van Gülen, die in ballingschap in de Verenigde Staten leeft. Maar de VS zeggen dat dit aan de rechter is, niet aan de politiek.

De Duitse regering gebruikt hetzelfde argument. „Dit is voor ons geen politieke kwestie”, zei de woordvoerder van Merkel maandag, „dit gaat om de regels van het Duitse asielrecht.” Maar voor Turkije is de zaak wel degelijk politiek. En ook in Duitsland krijgt de kwestie een politieke lading.

Het weekblad Der Spiegel en het tv-programma Report Mainz (ARD) spraken met een aantal van de Turkse militairen, van wie de meesten een hoge rang hebben. Een van hen, een officier die in de VS gestudeerd heeft, gevechtspiloot was en voor de NAVO in Duitsland was gestationeerd, vertelt hoe hij in september opeens te horen kregen dat hij het leger moest verlaten – en moest terugkeren naar Turkije. Zonder opgaaf van reden.

De man ontkent ook maar iets met de coup te maken te hebben. Maar hij durft niet terug te gaan naar Turkije, uit vrees dat hij geen eerlijk proces krijgt. Ook in andere Europese landen, waaronder België en Nederland, hebben Turkse NAVO-militairen die zijn ontslagen op verdenking van betrokkenheid bij de couppoging asiel aangevraagd. Hoeveel is onduidelijk.

Het totaal aantal asielaanvragen van Turken in Duitsland is afgelopen jaar sterk toegenomen: van 1.700 in 2015 naar meer dan 5.700 in 2016. In Nederland vroegen vorig jaar 235 Turken asiel aan, blijkt uit cijfers van de Immigratie- en Naturalisatiedienst. Een jaar eerder waren dat er nog 56.

Volgens de Turkse regering zijn er in Duitsland zeker 4.000 ‘terreurverdachten’, zoals vermeende medeplichtigen aan de coup of Gülen-aanhangers worden genoemd.

Dit speelt ook in andere Europese landen. Het Griekse Hooggerechtshof bepaalde vorige week dat acht Turkse militairen die na de coup naar Griekenland waren gevlucht en asiel hadden aangevraagd, niet mogen worden uitgeleverd omdat ze geen eerlijk proces zouden krijgen. Het vonnis leidde tot woedende reacties vanuit Turkije, dat dreigde het vluchtelingenakkoord met de EU op te zeggen.

Asielaanvragen

De asielaanvragen dragen bij aan de anti-westerse stemming die in Turkije heerst. Turkse politici en regeringsgezinde media hameren er voortdurend op dat de couppoging, de recente golf terreuraanslagen en de dalende lira onderdeel zijn van een westers complot om Turkije te ondermijnen. Zij beschuldigen de NAVO van betrokkenheid bij de coup.

Sommige analisten zien de anti-westerse retoriek als de opmaat naar Turkse uittreding uit het bondgenootschap. De afgelopen maanden zijn veel pro-westerse NAVO-officieren in Europa en de VS ontslagen en teruggeroepen. Zij zouden zijn vervangen door nationalisten die sympathie koesteren voor Rusland.

„Terwijl pro-westerse militairen op een onwettige manier aan de kant zijn geschoven, is hun plaats ingenomen door mensen die vinden dat Turkije zich op Eurazië (Rusland, Iran en China, red) moet richten in plaats van op het Westen”, zei een ontslagen Turkse NAVO-officier die in België asiel heeft aangevraagd tegen de website Vocal Europe.

Voor Merkel is de kwestie van de veertig militairen een heikele zaak. Goede betrekkingen met Turkije zijn voor de bondskanselier van groot belang. Al was het maar omdat het voor haar kansen bij de verkiezingen in september cruciaal is dat Turkije het vluchtelingenakkoord met de EU niet opzegt. Ankara heeft meer dan eens gedreigd dat wél te doen.

Maar te veel toegeeflijkheid tegenover president Erdogan kan Merkel zich ook niet veroorloven, als ze dat al zou willen. Al eerder is haar verweten dat ze haar oren te veel naar hem lieten hangen: in de ruzie over het smaadgedicht van de komiek Jan Böhmermann, en bij het conflict over de Bondsdag-resolutie waarin de moord op en verdrijving van Armeniërs in de Eerste Wereldoorlog als genocide werd omschreven.

In april houdt Turkije een referendum over Erdogans plan voor uitbreiding van de macht van de president. De Turkse oppositieleider Kemal Kilicdaroglu verweet de bondskanselier maandag in de Süddeutsche Zeitung dat ze zich met haar bezoek in de verkiezingen mengt en Erdogan een steuntje in de rug geeft. „Zijn boodschap zal zijn dat ze zijn plan steunt.”