Een feest der herkenning; in Rotterdam herleeft de screensaver

Internetkunst In Rotterdam is 27 screensavers nieuw leven ingeblazen. Langsschietende Windows-icoontjes, de flying toasters van Apple: het is een feest van herkenning.

Screensaver After Dark, Flying Toasters

De dood van de screensaver was de laptop. Kon je je eerst nog betrappen op het minutenlang staren naar bewegende regenboogletters of stuiterende stukjes bureaublad, sinds computers op batterijen werken, zijn screensavers maar overbodige energieverbruikers. Enkele worden nu nieuw leven ingeblazen op de expositie Sleep Mode. The Art of the Screensaver in Het Nieuwe Instituut in Rotterdam.

Je bent er zo doorheen: 27 projectors verlichten muren van drie gangen. De screensavers worden geluidloos afgespeeld in een verder verduisterde ruimte. De zwartglanzende vloer reflecteert de muren, waardoor je je in een dromerige videotunnel waant.

De ‘kunstwerken’ in de eerste gang moeten het collectieve geheugen het sterkst aanspreken. Zo heb je daar de langsschietende Windows-icoontjes. Of de Flying Toasters (Apple), gevleugelde broodroosters en geroosterde boterhammen, als een van de eerste commerciële screensavers een wereldwijde hit. Oneindig vuurwerk, kaatsende zeepbellen, pijpleidingen – voor velen zijn ze een feest der herkenning.

Screensavers 3D Pipes en Johnny Castaway

De tweede gang is gereserveerd voor vissen. Onderwaterwerelden waren populair voor screensavers, omdat de vierkante computerschermen al gauw op een aquarium lijken en vissen altijd in beweging zijn. Beweging was in de beginjaren, halverwege de jaren tachtig, noodzakelijk, omdat screensavers toen nog beschermden tegen ‘burn in’. Daarbij branden afbeeldingen in het computerscherm, als het beeld te lang stilstaat. Door voortschrijdende technologie, zoals lcd-schermen, was dat risico al gauw passé.

De screensavers in het museum zijn géén video’s. Het zijn computerprogramma’s en volgen dus algoritmische regels. Het is zuivere computerkunst, omdat de computer met een kunstzinnige onvoorspelbaarheid bepaalt wat je ziet. Misschien te vergelijken met schilders die verf van een afstand op hun doek spatten. De laatste gang lijkt daar het beste aan te beantwoorden. Het is een haast psychedelisch geheel van abstracte, kleurrijke patronen: stuiterende lijnen, opdoemende rechthoeken en een flikkerende Mondriaan.

Screensaver Flurry Mac

Het is hier dat ook Flurry een plek heeft. In 2002 werd Flurry de standaardscreensaver van het Mac OS X-besturingssysteem 10.2 en zou dat meer dan tien jaar blijven. Daardoor zullen tientallen miljoenen mensen de wuivende, van kleur veranderende tentakels herkennen. Maar maker Calum Robinson verdiende er geen cent aan, vertelt hij. „Ik had er misschien geld voor kunnen vragen, maar dan had Apple het waarschijnlijk niet gewild.” De Ierse Robinson speelde als student een weekje met een code, was tevreden met het resultaat en stelde de software gratis beschikbaar. Doordat hij in het programma zijn adres verwerkte, kreeg hij fanpost. De ansichtkaarten zijn tentoongesteld in een vitrine.

Onschuldige schoonheid

Rafaël Rozendaal. Foto Vincent Kuyvenhoven

De laatste, vierde gang is weer netjes verlicht. Informatieborden, archiefstukken, oude Mac-computers. De duidelijke scheiding van het informatieve gedeelte dwingt de bezoeker de screensavers als kunstwerken te bewonderen. „We hadden ze ook op oude computermonitors kunnen tonen, maar we kozen voor de kijkervaring”, zegt internetkunstenaar Rafaël Rozendaal, die de tentoonstelling samenstelde en programmeurs opsnorde.

Wat Rozendaal fascineert aan screensavers is hoe ze tot stand zijn gekomen met beperkte middelen. Door trage computers werden programmeurs gedwongen tot creatieve oplossingen. „Als het bewoog, was het al heel wat. Dat geeft screensavers een onschuldige schoonheid.”

Dat de screensaver vergeten dreigt te worden, maakt ze juist interessant voor een museum, zegt Rozendaal. „Zij kunnen juist nu de rol vervullen als cultuurbewaarder.” Voordeel is dat de shipping- of verzekeringskosten te verwaarlozen zijn. Digitale kunst is een kwestie van de juiste software installeren.

Digitale kunst wordt gauw in verband gebracht met vergankelijkheid. Veel laptops hebben niet eens meer een dvd-ingang. Digitale archiefstukken kunnen door een simpele software-update onleesbaar worden. Maar Rozendaal is niet zo fatalistisch ingesteld. Zo was het verdomd makkelijk alle screensavers te vinden, zegt hij. „Een piramide is verdwenen als hij kapot gaat, maar een screensaver is, als een nummer van Elvis, eindeloos gekopieerd en gearchiveerd.”

Screensavers mogen dan geen functie meer hebben, het doelloze, onvoorspelbare en mediterende maken ze nog steeds een welkome afleiding. Daarom sloeg Robinsons zwevende spin zo goed aan, denkt hij zelf: „Het heeft iets natuurlijks, zoals golvend water of de wind. Dat is ontspannend.”

Sleep Mode. The Art of the Screensaver. T/m 25/6 in Het Nieuwe Instituut, Rotterdam