Opinie

Waarom Trump zijn staf heel bewust onzin laat verkopen

Trump laat medewerkers doorzichtige leugens uitventen, schrijft econoom . Daarmee test hij hun loyaliteit en toont hij politieke tegenstanders dat ze er niet toe doen.

Foto iStock, bewerking NRC Fotodienst

Terugkijkend was een van de opvallendste kenmerken in de eerste dagen van de regering-Trump de politieke inzet van leugens. Om te beginnen met de aantoonbaar onjuiste bewering van Donald Trumps perschef Sean Spicer dat Trump bij zijn inauguratie de grootste toeloop uit de Amerikaanse geschiedenis had getrokken. Hiermee rijst de vraag welk voordeel een leider denkt te behalen door zijn ondergeschikten zulke leugens te laten verkopen.

Ten eerste wil de leider overduidelijk het publiek misleiden en dit ook zijn medewerkers laten doen, ten dele omdat veel burgers zich toch niet in de feiten verdiepen. Maar dat is de voor de hand liggende verklaring; de waarheid gaat veel dieper.

Door van medewerkers te eisen dat ze niet de waarheid spreken, kan een leider hun onafhankelijke status ondergraven en daarmee ook hun status bij het publiek, de media en andere overheidsfunctionarissen. Zo worden deze mensen afhankelijker van de leider en zullen ze minder snel onafhankelijk tegen de bevelsstructuur in opstand komen. De bevordering van dergelijke leugenketens is een klassieke tactiek als een leider zijn ondergeschikten wantrouwt en verwacht hen ook in de toekomst te blijven wantrouwen.

De regering-Trump stuurt zijn aanhangers zelf loyaliteitssignalen door de bruggen naar andere groepen te verbranden.

Nog een reden om leugens te bevorderen zijn de loyaliteitsfilters, zoals economen deze weleens noemen. Als u wilt nagaan of iemand echt loyaal aan u is, vraag hem dan iets schandaligs of stompzinnigs te doen. Als ze tegenstribbelen, weet je meteen dat ze niet helemaal aan je kant staan. Ook dat is een eerste teken van wantrouwen binnen de heersende kliek. Het maakt deel uit van hetzelfde wereldbeeld waarin president Trump zo sterk op zijn familieleden steunt.

In deze visie wordt de loyaliteit vooral vaak beproefd bij nieuwe medewerkers en aan het begin van het nieuwe bewind, als nog het minst over de neigingen van ondergeschikten bekend is. Trump hoeft niet per se te worden beschouwd als iemand die tal van ingewikkelde afwegingen maakt, want misschien volgt hij gewoon wel dezelfde tactieken die hij nuttig heeft bevonden in zijn eerdere zaken- en mediacarrière.

Trumps aanhangers stellen natuurlijk terecht dat vorige regeringen ook allerlei leugens vertelden, maar die waren wel van een andere aard. Zo kunnen we ons bijvoorbeeld onwaarheden in verschillende vormen voorstellen: onwaarheden van een hogere orde en onwaarheden van een lagere orde. De onwaarheden van een hogere orde associëren we met ambassadeurs en diplomaten. De ambassadeur zal niet zo snel het soort weerlegbare, flagrante leugens vertellen dat misschien tot verlegenheid zal leiden, maar wie altijd alleen de verklaringen van de ambassadeur hoort, krijgt geen goed inzicht in de feitelijke situatie. Ambassadeurs spreken meestal tegelijk tegen meer dan één publiek, het vergt veel context om de echte betekenis te achterhalen en als ze strikt letterlijk worden genomen (een vergissing), is het heel eenvoudig om in hun woorden veel misleiding aan te treffen. En ambassadeurs spreken vooral niet veel gevoelige waarheden uit.

Deze diplomatieke verklaringen zijn niet zozeer leugens, maar houden alleen heel indirect verband met de naakte, onverbloemde waarheid. Ambassadeurs en diplomaten stellen zich zo op, omdat ze streven naar een maximale speelruimte bij de handhaving van broze coalities met medestanders op de langere termijn. En het is alleen maar terecht om elke aantredende (en zittende) regering te verdenken van allerlei van dit soort ‘leugens’ – als dat het juiste woord is.

Dat is bovenal een strategie om resultaten te boeken en deze eerste honderd dagen worden een spektakelstuk.

Deze leugens van een hogere orde zijn niet de stijl van Trump en veel van zijn aanhangers zien hem daarom met enig recht als iemand die bereid is om belangrijke waarheden uit te spreken. Als de tegenstanders van Trump deze werkelijkheid niet beseffen en zij de sociologische verschillen tussen uiteenlopende soorten misleiding niet inzien, zullen ze zijn aantrekkingskracht onderschatten en hooghartig onderschatten hoezeer zij ook zelf door het publiek worden gewantrouwd.

Trump is gespecialiseerd in leugens van een lagere orde, meestal van het onverholen soort, namelijk de bewering ‘x’ als overduidelijk ‘niet-x’ het geval is. Dit zijn uitingen van macht en signalen dat aan de mening van de gevestigde media en politieke tegenstanders zal worden voorbijgegaan. De leugen moet als meer dan alleen de leugen worden opgevat. Ten eerste voelen veel Amerikanen, vooral veel Trump-aanhangers, zich meer op hun gemak bij deze stijl dan bij de ‘chiquere’ leugens die ze van de gevestigde orde menen te horen. Ten tweede is aansluiting bij de Trump-coalitie voor marginale buitenstaanders kostbaarder geworden en zullen verstokte tegenstanders niet zo snel meer aan de Trump-coalitie voorbijgaan. Met andere woorden: de regering-Trump stuurt zijn aanhangers zelf loyaliteitssignalen door de bruggen naar andere groepen te verbranden.

Deze leugens van een lagere status zijn ook een kortetermijnstrategie. Ze staan voor de overtuiging dat er vrij snel veel kan worden doorgedrukt, mede dankzij een zekere vertroebeling van de waarheid, en dat de geloofwaardigheid op lange termijn niet behouden hoeft te blijven. Zodra we zijn bekomen van ons verwijt aan Trump vanwege al zijn wandaden, loont het de moeite om even ongerust te beseffen dat hij daar misschien wel gelijk in heeft.

Het algemene beeld is daarom: de regering-Trump heeft geen vertrouwen in de eigen medewerkers of de eigen achterban en schept een situatie waarin dit gebrek aan vertrouwen wederzijds is. Dat is bovenal een strategie om resultaten te boeken en deze eerste honderd dagen worden een spektakelstuk.

Lees ook vier vragen over liegende politici: Een goede leugen gaat een leven lang mee. Of zelfs langer