Moest de vrouw die een portemonnee stal op tv?

Een vrouw pleegde zelfmoord nadat op opsporingsbeelden op internet te zien was dat ze een beurs stal. Het OM staat achter het besluit de beelden te tonen.

Op 12 januari zendt het opsporingsprogramma van RTV Oost beelden uit van de diefstal van een portemonnee in de Xenos in Oldenzaal. Een vrouw pakt haar spullen in bij de kassa, maar laat haar beurs liggen. De vrouw achter haar in de rij ziet het gebeuren. In plaats van de portemonnee terug te brengen, neemt zij hem zelf mee.

De uitzending heeft effect: de Oldenzaalse (68) die de portemonnee meenam, meldt zich dezelfde avond nog op het politiebureau. Het Openbaar Ministerie (OM) verwijdert daarop de camerabeelden van alle kanalen waarop het deze publiceerde – dat is protocol. Maar op het internet blijft het filmpje circuleren.

Onder de kop ‘Hee dikke kuttrol!’ heeft filmpjeswebsite Dumpert het fragment van de tv-uitzending al online gezet (waar het inmiddels meer dan 400.000 keer is bekeken). De reacties eronder zijn niet veel subtieler dan de titel. De dag nadat de Oldenzaalse zichzelf heeft aangegeven, pleegt ze zelfmoord.

Herkenbaar in beeld

Het is niet zeker dat de zelfdoding van de vrouw direct verband houdt met de uitzending en de online verspreiding van de beelden. Wel heeft de familie van de Oldenzaalse inmiddels contact gezocht met het OM. Ze willen weten waarom het koos de vrouw herkenbaar in beeld te brengen. De vraag rijst of het proportioneel was van justitie om de beelden van zo’n relatief klein vergrijp publiek te maken. Moet het daar, in tijden dat foto’s en filmpjes zich razendsnel over het internet kunnen verspreiden, niet voorzichtiger mee omgegaan?

De gevolgen van dit incident raken ons ontzettend

Het OM Oost-Nederland, dat toestemming heeft gegeven voor het uitzenden van de beelden, staat nog steeds achter zijn beslissing. „De gevolgen van dit incident raken ons ontzettend”, zegt een woordvoerder. „Maar de beslissing is volgens de richtlijnen genomen. Als dezelfde aanvraag nog eens zou komen, is de kans groot dat we het weer zo zouden doen.”

Die richtlijn die justitie hanteert voor het wel of niet vrijgeven van filmfragmenten van een misdaad is de ‘Aanwijzing Opsporingsberichtgeving’. Daarin staat nadrukkelijk dat rekening moet worden gehouden dat gepubliceerde beelden een „ongewenst bereik” kunnen hebben.

Zo’n besluitvormingsproces gaat zo: eerst bekijkt en bespreekt de lokale politie de beelden. Kennen we de vrouw? Kan het op een andere manier opgelost worden? Is op beide vragen het antwoord ‘nee’, dan wordt aan het OM de vraag voorgelegd of de beelden mogen worden vrijgegeven. Omdat het hier een „gerichte diefstal” betrof en de vrouw volgens het OM meerdere momenten had om tot inkeer te komen, is ervoor gekozen de beelden uit te zenden. In dit geval speelt ook mee dat het om een regionaal opsporingsprogramma gaat, waarbij vergeleken met soortgelijke landelijke programma’s sneller kleinere vergrijpen getoond worden.

Een kanon schiet op een mug

Media-ethicus Huub Evers, voorheen hoofddocent media-ethiek aan de Fontys Hogeschool Journalistiek in Tilburg, is kritisch op het handelen van het OM in de zaak om de Oldenzaalse vrouw.

„Het OM moet nog veel meer gaan nadenken over de vraag of ze zulk soort beelden wel of niet online moeten zetten. Hier is met een kanon op een mug geschoten.”

Evers wijst op eerdere zaken waarin het OM eerst nog een waarschuwing uitgaf: als de dader zich niet meldt, publiceren we de beelden. In het geval van de 68-jarige Oldenzaalse is dat niet gebeurd.

„Ik denk dat ze hier te lichtzinnig zijn omgegaan met het open en bloot uit zenden van de beelden”, zegt ook Menno Weij, als advocaat gespecialiseerd in privacywetgeving. „Als je de ernst van het incident afweegt tegen de privacy van de verdachte, dan moet de conclusie zijn: we gaan deze beelden niet ongefilterd uitzenden.”

Een woordvoerder van het OM Oost Nederland zegt dat het gezicht van de vrouw niet onherkenbaar gemaakt is omdat dit volgens haar alleen bij lichtere vergrijpen gebeurt, zoals een vernieling.

Met betere, of andere, richtlijnen ondervang je het probleem van het onnodig schenden van de privacy ook niet, zegt landelijk portefeuillehouder opsporingsberichtgeving Ernst Pols van het OM. „De sleutel blijft dat we op dagelijkse basis professionals een afweging laten maken over proportionaliteit en subsidiariteit waarbij opsporingsbelang en privacy zorgvuldig tegen elkaar worden afgewogen.” De uitkomst van de beelden is niet altijd makkelijk te voorspellen, volgens Pols. „Er zijn incidenten waarvan wij inschatten dat ze niks doen, en vervolgens gaan ze alle kanten op, en andersom.”

Hij wijst ook op de verantwoordelijkheid van kanalen als Dumpert in deze. Door de manier waarop zij het in beeld brengen (‘Hee dikke kuttrol!’) krijgt het een eigen dynamiek, vindt Pols.

Dumpert

Een woordvoerder van TMG Mediagroup, waar Dumpert onder valt, noemt het „een hele betreurenswaardige kwestie”. „Maar de beelden zijn pas op Dumpert gezet nadat het OM ze had vrijgegeven.” Toen zaterdagochtend bekend werd dat de vrouw in kwestie zelfmoord heeft gepleegd, besloot TMG haar onherkenbaar te maken. De beelden helemaal verwijderen heeft volgens de woordvoerder geen zin, omdat ze „toch al op internet staan”.

Marcel Oude Wesselink, hoofdredacteur van RTV Oost, wil binnenkort met het OM om tafel. Zijn zender zond het programma Onder de loep uit, waarin de beelden van de stelende vrouw te zien waren. Hoewel RTV Oost geen invloed heeft op de inhoud van de uitzending, zegt Oude Wesselink toch meer te willen weten over het herkenbaar in beeld brengen van verdachten.

Praten over zelfdoding kan bij hulp- en preventielijn ‘Zelfmoord? Praat erover’. Telefoonnummer 0900-0113 of www.113online.nl