Ze moest het maken voor ze 22 was

Hoe word je wie je bent? Comédienne Tineke Schouten zit 35 jaar in het vak, deze week ging haar nieuwe show in première. Als meisje dronk ze nepcola op zaterdagavond.

Supermarkt

Als Tineke Schouten aan haar jeugd denkt, ziet ze een grauw, donker pakhuis. Daar, achter hun Spar-supermarkt in het Utrechtse Zuilen, waren haar ouders aan het werk. Groentes snijden, flessen sorteren. Zes dagen per week. In de zomer zwaaiden haar zussen, haar broer en zij de kinderen uit die naar het strand gingen – zij hielpen in de winkel.

„Ik maakte me altijd zorgen over mijn ouders”, zegt Schouten (62) in haar witte, strak ingerichte villa in Almere, terwijl haar man Hans Brunyanszki haar anderhalf jaar oude kleindochter Livia Alaïa in de kinderstoel zet. „Ze vallen nog eens dood neer, zeiden de buren tegen mij.” Doorrrrrrzetten, was een vaste uitdrukking van haar moeder, een moderne vrouw die elke dag pas na zessen naar hun huis boven de winkel kwam om te koken. Haar vader, die ze omschrijft als een charmante en humoristische man, zei ‘zuinigheid en vlijt bouwt huizen als kastelen’.

Maar lol en liefde waren er ook. Met de klanten en het winkelpersoneel werd gretig gelachen. Vriendjes en vriendinnetjes mochten altijd bij hen blijven slapen, om half zes thuis zijn hoefde nooit. „Het was zoete inval bij Tien thuis”, zegt jeugdvriendin Henja Finmans (62), die twee huizen verderop woonde boven de slagerij van haar ouders. „Rommelig en heel gezellig.”

Showtjes

Tineke vormde een hecht groepje met haar achttien maanden oudere zus Betty en buurmeisjes Henja Finmans en Marjon Ham. Ze deden balspelletjes op straat, gingen met de bus naar de stad, logeerden bij families in Baarn en Hilversum, speelden stiekem winkeltje in de Spar van Tinekes ouders, waar ze de omzet op de kassa een keer kunstmatig gigantisch hadden verhoogd. Zaterdagavond, als hun ouders samen vierden dat de werkweek voorbij was, mochten de kinderen met een glaasje nepcola en een schoteltje chips in hun pyjama een uur televisie kijken. Ivanhoe, daarna slapen.

„We deden ook showtjes, tussen de gordijnen, opgemaakt en wel”, vertelt Marjon Ham (61). „Tineke had de leiding. Ze zorgde voor de invulling van het programma – liedjes, dansjes, toneel – en gaf ons aanwijzingen, ze wist precies op welke manier het leuk was voor het publiek. Ze praatte de boel ook aan elkaar.” Schouten wist hoe ze aandacht moest trekken, herinnert ze zich. Deed bijvoorbeeld een ballon onder haar truitje, dat vonden mensen grappig.

Esther Ofarim

Toen Schouten een jaar of zeven was zag ze op tv de Rudi Carrell Show. Het Israëlische folkduo Esther en Abi Ofarim trad op. „Die show was voor mij een openbaring, ik was gebiologeerd door de gitaar. Ik dacht: dát wil ik ook.” Vanaf toen was het haar allergrootste wens: artiest worden, een bekende zangeres. Lieve Heer, bad ze, mag ik alsjeblieft beroemd worden?

Liedjes van Esther Ofarim zong ze veelvuldig. „Ze kende helemaal geen Herbreeuws natuurlijk”, zegt haar zus, Betty De Bru-Schouten. „Maar ze kon het precies nazingen, op haar gehoor. Wij vonden dat zó knap van haar, dat Tien Hebreeuws kon zingen!”

Gitaar

Voor haar achtste verjaardag vroeg Schouten een gitaar, ze kreeg een speelgoedvariant. Toen haar ouders zagen dat ze er eindeloos op speelde, werd-ie met Sinterklaas omgeruild voor een echte. „Ze hadden een klant die een jongen kende die in een band zat”, zegt Schouten. „Nou, die wilde Tineke wel wat greepjes leren.”

‘Tien met de plank met stiekjes’, zei de vader van buurmeisje Henja gekscherend over Tineke, die na schooltijd altijd op haar gitaar zat en zelf liedjes schreef. Bijvoorbeeld over de opkomst van de supermarkt, waardoor haar ouders en andere winkeliers het moeilijker kregen: Kleine man bij ons uit de straat / wat doe je als het zaakje niet meer gaat / als de supermarkt gaat overheersen / met sociale bijstand ben je geestelijk niet gebaat.

Talentenjachten

Op haar twaalfde ging ze op zangles. Docent Elly de Jong stuurde haar langs talentenjachten. Zo trad ze al op voor zalen van tweehonderd man, waar dan bijvoorbeeld de beroemde presentator Willem Duys bij zat, en in radioshows met grote orkesten. Op school deed ze alsof ze journalist of dierenarts wilde worden. „Ik wilde niet opscheppen. Dat heb ik van mijn ouders. Niet denken dat je wat bent, pretendeer niets.”

Ze had naar de hbs gekund, maar koos voor de middelbare meisjesschool. Die duurde vijf jaar in plaats van zes, dan kon ze eerder die beroemde zangeres worden. „Ik dacht: ik ben klaar met school als ik zestien ben en op mijn 22e zal ik wel trouwen en kinderen krijgen, dus dan houdt mijn carrière als artiest op. In de tussentijd moest het gebeuren.” Zo’n vaart liep het niet. Na de mms werkte ze overdag bij de VVV om rond te komen, ’s avonds trad ze op.

Française

Haar humor, denkt zus Betty, heeft Tineke van haar vader, die voor de kinderen met lege bierflesjes jongleerde en grappen maakte in de winkel. Tineke, nu bekend om haar typetjes, begon al jong spontaan mensen na te doen, zegt haar zus. „Gingen we op vakantie, moest ik doen alsof ik haar nichtje was en deed zij zich voor als Française. Ze deed het accent feilloos na.” Op ouderavonden wist haar moeder al vóór het handen schudden wie elke leraar was. Ze herkende ze moeiteloos uit Tinekes imitaties.

Muzeval Cabaret

Op haar zeventiende deed Schouten auditie voor het Muzeval Cabaret van de Utrechtse stadscabaretier Hennie Oliemuller. „Ze had een prachtige stem, maar ik vond haar geen cabaretière”, herinnert cabaretière Anne-Marie Konincks zich, die met de in 2000 overleden Oliemuller getrouwd was. Konincks koos voor een andere auditant, maar nadat die een repetitie had afgezegd wegens buikpijn werd het toch Schouten. Ze sloeg geen repetitie of optreden over. „Toen ze met een wincode via de zaak van haar ouders een reis mocht maken, deed ze dat niet omdat we moesten spelen.”

Schouten speelde aanvankelijk een bijrol in het Muzeval Cabaret: ze zong vooral. Maar toen Konincks na een auto-ongeluk een jaar niet mocht spelen, nam Schouten al haar rollen over. „Hennie heeft dat komische bij Tineke naar boven gehaald”, zegt Konincks. „Hij heeft haar enorm gestimuleerd. Hij zei: jij bent cabaretière dus je doet het gewoon. Als je cabaretière bent, kun je alles.”

Fietsenkelder

Hans Brunyanszki, met wie Schouten in 1979 trouwde, had in Utrecht een oude fietsenkelder. „Hij zei: we zetten er een podium in, dan kun je daar optreden. Hij zocht de muzikanten, hij is een echte regelneef.” Zo ontstond het Jacobi Theater, waar Schouten in 1980 haar eerste eenmansshow speelde. Twee jaar later brak ze landelijk door met het nummer ‘Lenie uit de Takkestraat’.

In haar nieuwe voorstelling T-splitsing blikt Schouten terug op beslissende momenten in haar leven. Zij en haar man hadden in plaats van dat theater te bouwen óók naar Portugal kunnen gaan, waar hij destijds een bungalowpark wilde beginnen. „Stel je voor dat het muntje de andere kant op was gevallen”, zegt ze in haar show, „wat was er dan van Tineke Schouten geworden?” Het antwoord geeft ze in de vorm van een nieuw typetje: een verveelde alcoholische makelaarsvrouw.