Voor het vaderland

Nationale feestdagen

Overal in Europa (behalve in Nederland) worden nog altijd patriottische feesten gevierd. De Europese vlag, feestdag en hymne leven niet, nationale symbolen des te meer – zoals te zien is in het Nederlands Fotomuseum.

Grunnlovsdag is de nationale feestdag van in Oslo. Op hun nationale feestdag op 17 mei herdenken de Noren dat op deze dag in 1814 in Eidsvoll overeenstemming werd bereikt over de grondwet. Otto Snoek

De hoofdpersoon van Jean-Christophe, een tiendelige roman van de Franse schrijver Romain Rolland die tussen 1904 en 1912 verscheen, is een begaafd musicus die probeert om met verschillende stemmen van Europeanen een symfonie te componeren. Hij wil een soort hymne maken voor volkeren die elkaar elke zoveel jaar in de haren vliegen. Eén gemeenschappelijke partituur, denkt deze Jean-Christophe, zou als een verbindende spirituele kracht kunnen fungeren die de nationale animal spirits een beetje dempt. Jean-Christophe is een Duitser. Als hij voor het eerst in Frankrijk komt, vindt hij de Fransen vreemd, pompeus en onecht. Dan ontmoet hij een Fransman, Olivier, die hem langzaam inwijdt in de Franse cultuur. Omgekeerd legt Jean-Christophe hem uit hoe een Duitser denkt en voelt. Als zij later de Italiaanse Gracia ontmoeten, gidst zij hen geduldig naar de Italiaanse psyche. Daar, in het zonnige Italië, vindt de Europese symfonie uiteindelijk zijn crescendo.

Boedapest, 2009. Herdenking van de opstand van de Hongaren tegen de Oostenrijkers in 1848.
Otto Snoek
Boekarest, 2011. Dag van de Vereniging Transsylvanië werd toegevoegd aan Roemenië in 1918.
Otto Snoek
Malta, Valetta, 2011. Onafhankelijkheidsdag, 21 september.
Otto Snoek
Otto Snoek

Dit klinkt ons allemaal onbeschrijflijk naïef in de oren, anno 2017. Maar kijk eens goed naar de Europeanen op de foto’s van Otto Snoek, die samen met die van Henri Cartier-Bresson te zien zijn in de tentoonstelling Europa. What Else in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam. Laat die foto’s even goed inwerken. En lees dan wat Romain Rolland, een Nobelprijswinnaar trouwens, zijn idealistische componist laat zeggen: „Het Europa van vandaag heeft geen gemeenschappelijk boek, geen gedicht, geen gebed, geen geloofsdaad waarvan je werkelijk kunt zeggen dat ze van ons allemaal is, en dit is eigenlijk een schande (…) Niemand schrijft voor allen of denkt voor allen.”

Iemand had deze woorden anno 2017 kunnen opschrijven. De staat waarin Jean-Christophe de Europeanen aantreft, vlak voor de Eerste Wereldoorlog – ook een periode van revolutionaire innovaties en heftige globalisering – verschilt niet zo gek veel van die waarin de fotograaf Snoek ruim honderd jaar later zíjn Europeanen aantreft: enigszins vertwijfeld dekking zoekend achter vlaggen, uniformen en andere parafernalia van de natiestaat of de gedroomde natiestaat. Op de foto’s lijkt dat enigszins sleets. Er is weinig vreugde. Vrijwel niemand lacht. Er is iets hols aan. Alsof deze mensen toch liever ergens anders waren geweest.

Met een beroep op dezelfde gestolde symbolen zijn de Europeanen afgelopen eeuw tweemaal een oorlog begonnen. In 1945, miljoenen doden verder, besloot het geruïneerde continent dat het tijd was voor een andere aanpak. Elk land kon zijn eigen mythes, vlaggen en identiteit houden. Maar beetje bij beetje zouden ze bouwen aan een tweede, Europese identiteit. Die zou nergens mee concurreren, maar ‘complementair’ zijn.

Otto Snoek
Brussel, 2011. 21 juli, de datum waarop in 1831 de eerste koning der Belgen, Leopold van Saksen-Coburg-Gotha, de grondwettelijke eed aflegde als koning
Otto Snoek
Zagreb, 2009. Onafhankelijk van Joegoslavië
Otto Snoek
Otto Snoek

De Europese samenwerking begon aarzelend, met concrete dingen zoals handel en een markt. Maar omdat mensen „niet verliefd worden op een markt”, zoals de oud-voorzitter van de Europese Commissie Jacques Delors opmerkte, had Europa net als de natiestaat óók symbolen nodig. Dus kwam die vlag met gouden sterren. En een Europese feestdag: 9 mei. Als volkslied werd de ode ‘Lofzang op de Vrede’ uit Beethovens negende symfonie gekozen, op dichtregels van Schiller. ‘Alle Menschen werden Brüder’, zingt een immens koor daarin. Toepasselijker kon haast niet, voor een continent waarop naties elkaar al een paar keer kapot hadden geconcurreerd. Het woord ‘solidair’ staat in het Europees verdrag. Dáárom.

Tegenwoordig zijn er regeringsleiders (onder wie premier Rutte) die na een vergadering in Brussel consequent het woord ‘solidariteit’ uit de slottekst schrappen. Toen Beethovens negende op oudejaarsdag in Wenen werd opgevoerd, was er in het programma geen verwijzing naar Europa te vinden. En in welk EU-land hebben burgers op 9 mei vrij?

Op de foto’s is weinig vreugde. Vrijwel niemand lacht. Er is iets hols aan

De Europese identiteit is nooit van de grond gekomen. Franse schoolkinderen leren van alles over ‘Nos ancêtres les Gaulois’, Nederlandse over Willem van Oranje. De Europese geschiedenis wordt in elk land door de nationale bril bezien, voorzover ze bezien wordt. Bijna alles wat Europeanen belangrijk vinden, is nationaal gebleven – van paspoorten tot de kwaliteit van het onderwijs, van veiligheid tot de buitenlandse politiek. Op de meeste terreinen waar Europa wél verantwoordelijk voor is, houden lidstaten een grote vinger in de pap. Successen claimen ze zelf. Als het misgaat, geven ze Europa de schuld. De EU mag geen enkel prestige uitstralen. Ministers hebben het regeringsvliegtuig, eurocommissarissen nemen een lijnvlucht.

Dit is lang min of meer goed gegaan. Maar nu de ene crisis de andere opvolgt, is het funest. Politici, die nationaal worden gekozen, hitsen burgers tegen Brussel op. Velen zijn het hier niet mee eens, maar houden hun mond uit angst dat ze worden platgescholden.

Dit is de staat van de Europese gedachte, in de meeste lidstaten. Dit is het Europa waar Rollands Jean-Christophe zo graag muziek voor wilde maken, om het iets van een ‘ziel’ te geven. Exact zoals het Europa dat Snoek fotografeerde. Vreedzaam, welvarend, maar stuurloos. Zoals de camera de gezichten vastlegt, zo moeten ze er honderd jaar geleden ook hebben uitgezien: hunkerend naar een veilig nest dat hen waarschijnlijk weer niet vergund is.

Liverpool, 2011. Orange Walk
Otto Snoek
Reykjavik, 2010. Viering van de onafhankelijkheid van Denemarken sinds 1944.
Otto Snoek
Otto Sboek