Column

Hoe je van een rechter hulpverlener maakt

Ik bezoek de rechtbank zoals een ander de film. Benieuwd naar de verhalen, de spijt, het drama en de beslissing. In de rechtszaal kun je zien of het recht iets verbetert, voorkomt of herstelt. Zo stapte ik onlangs een rechtbank binnen, op weg naar een kantonrechter die alle gijzelingsverzoeken van het Openbaar Ministerie voor wanbetalers van de laatste maanden ging behandelen.

Over gijzeling was twee jaar geleden veel te doen. Wie zijn boetes niet betaalt, niet reageert op aanmaningen mag gegijzeld worden, zegt de wet. Dat wil zeggen – wie zijn boetes niet wil betalen. Burgers die niet kunnen betalen mogen zo niet onder druk worden gezet. Het OM bleek dat onderscheid tussen onwil en onmacht al een poos niet meer te hanteren. Iedereen die niet op tijd betaalde werd bedreigd met schrikopsluiting.

De kantonrechters zagen in sommige jaren honderdveertigduizend hopeloze schuldenaren aan zich voorbij trekken die tijdelijk opgesloten moesten worden. Waarna ze dus nog steeds niks konden betalen. De rechters gingen in gijzelstaking. Alle verzoeken werden stelselmatig afgewezen. Met als boodschap: Staat, toon eerst maar eens aan dat deze mensen wel kúnnen maar niet wíllen betalen. Dat ze dus thuis de open haard aanmaken met de aanmaningen, met een auto voor de deur en een plasmascherm aan de muur. Het OM beloofde beterschap. Het kabinet maakte betalingsregelingen en kwijtschelding mogelijk. Zo werd de maatschappelijke norm (her)bevestigd. De ‘debtors prison’, het schuldenarengevang, hoort thuis in de Middeleeuwen. Geen mensen met financiële problemen om die reden in de gevangenis – misstand opgelost. Of niet?

Voor die koude ochtend riep de rechtbank dertig burgers op die het OM wil gijzelen. Negen personen zijn aanwezig – ze zitten verspreid in de zaal. Ik zie één rechter en een griffier – het OM schittert door afwezigheid. Als de rechter bij de tweede zaak zegt „er wordt hier vandaag niet gegijzeld” zakt de spanning. Geen van de verschenen burgers kan betalen, iedereen heeft meer schulden. Het OM verliest vandaag alles. Op de ‘honderden’ gijzelingsverzoeken die binnenkomen, wijst deze kantonrechter er doorgaans niet meer dan een handvol toe. Iedereen krijgt een telefoonnummer mee – van het Team Betalingsachterstanden van Justitie. „En zeg er dan bij dat u hier geweest bent en niet gegijzeld wordt”. Ook verwijst ze naar het Juridisch Loket, de rechtswinkel, het maatschappelijk werk. „U heeft professionele hulp nodig”, hoor ik bij herhaling. Er wordt gesnikt en gefrummeld met zakdoekjes. „Heus, ik wil echt wel betalen”.

Hoe heeft het OM kunnen denken dat deze mensen wel kunnen, maar niet willen betalen? De motivering is zwak en soms nogal tegenstrijdig. Er is gebeld en geschreven naar meneer of mevrouw, maar er is niet gereageerd. De deurwaarder is langs geweest. Mevrouw bleek geen voertuig (meer) te bezitten of goederen die de moeite van het beslag waard waren. Diagnose ‘kale kip’ dus? Nee, dat blijk je ook anders te kunnen zien. Niemand bleek namelijk onder curatele of bewind te staan, wat juridisch als goed nieuws geldt. Het belangrijkste bewijs van betalingsonwil is dat ‘betrokkene in het verleden (wel) heeft betaald’. Dus als je ooit eerder wilde betalen, wil je nu dus ook. En als je eerder kon, kan je nu ook. Dus gijzelen maar, als aanmoediging en drukmiddel.

Waarbij niet uit te sluiten valt dat het nog werkt ook. Van de personen die niet verschenen, is een deel erin geslaagd om geld te vinden, blijkt bij navraag. De ‘hard cases’ verschijnen op de zitting. Maar niet ‘willen’ of niet ‘kunnen’ – het blijft ongrijpbaar. Voor het OM lijkt het ‘nooit geschoten altijd mis’. Veel veranderd is er niet. Gijzeling als standaard-stok achter de deur voor álle schuldenaren. Met de kantonrechter die even ‘standaard’ alle gijzelingsverzoeken afwijst en zo de debtor’s prison voorkomt. In het strafrecht heet zoiets afkeurend een ‘visexpeditie’ – hengelen naar resultaten, maar dan met dynamiet: schrikopsluiting als drukmiddel. Bij mensen voor wie de wet het niet heeft bedoeld. Kloppen doet het nog steeds niet.

Folkert Jensma is juridisch redacteur. Volg Recht en Onrecht op Facebook.