Geen gratis geld in Terneuzen

Basisinkomen

Gemeenteraad durft proef met ‘regelvrije uitkering’ onder Haagse druk nog niet aan.

Illustratie Roland Blokhuizen

Rust creëren voor mensen in de bijstand. „Dat is wat ik wilde doen”, vertelt PvdA-wethouder Cees Liefting uit het Zeeuwse Terneuzen aan de telefoon. In een proef met een „regelvrije uitkering” wilde hij twintig huishoudens twee jaar lang bestaanszekerheid geven. Terneuzen (54.600 inwoners) zou de eerste Nederlandse gemeente worden met een experiment met een basisinkomen.

In plaats van rust kwam er onrust. Het ministerie van Sociale Zaken mengde zich deze week ineens in Zeeland. Onder die Haagse druk durfde de gemeenteraad het experiment donderdag nét niet aan. Met vijftien tegen veertien stemmen besloot de raad de proef met „gratis geld” eerst goed uit te werken met het ministerie.

„Dat is jammer”, zegt Liefting vanuit de auto, met veertien jaar ervaring op weg naar een masterclass voor wethouders in Amsterdam. „Alles wordt gedecentraliseerd naar gemeenten. Als je dan die ruimte dan pakt en beperkt wordt, is dat niet leuk.”

Een basisinkomen voor bijstandsontvangers of zelfs àlle mensen is een oplossing voor baanverlies door robotisering, overheidsbureaucratie en geldstress, zeggen de voorstanders. Terneuzen wilde iets doen voor bijstandontvangers binnen het programma ‘Gezond in de stad’. In wijken zoals Triniteit, Lievenspolder en de binnenstad leven veel mensen ongezond, blijkt uit onderzoek. Het zijn wijken waar veel laagopgeleiden, arbeidsongeschikten en mensen met een niet-westerse achtergrond wonen. In de binnenstad geldt 15 procent van de inwoners als „zware drinkers”. Er is angst en depressie, vooral door zorgen over geld én gezondheid.

Hoe kunnen we die mensen „gezondere keuzes” laten maken, dachten Liefting en zijn ambtenaren. Wat als we langdurige bijstandsontvangers in plaats een uitkering 1.000 euro per maand schénken? Zonder sollicitatieplicht en tegenprestatie, alleen op voorwaarde dat ze een paar keer meewerken aan een interview over participatie en gezondheid. Dan kon het mooi buiten het bijstandsregime van de Participatiewet om, had een jurist uitgezocht. Zowel de giften als de besparingen op uitkeringen en reïntegratietrajecten werden geraamd op 624.000 euro, dus er was geen verlies.

Afgelopen zondag berichtte het NOS Journaal over de proef en doken de media erop. Op dinsdag werd Liefting gebeld door staatssecretaris Jetta Klijnsma van Sociale Zaken (PvdA). „Bij onze partij noemen we elkaar bij de voornaam”, vertelt hij. Maar Cees kende Jetta ook weer niet zo goed dat hij zei: „Hee, hoe gaat het?”

De staatssecretaris was niet erg gelukkig met het plan van Terneuzen, vertelt de wethouder. Alternatieve uitkeringen verstrekken is simpelweg „geen gemeentelijke bevoegdheid”, verklaart het ministerie. „En als één gemeente buiten de Participatiewet om gaat, dan kunnen ze het straks allemaal, natuurlijk”, zegt Liefting.

Terneuzen en het ministerie gaan nu bekijken of en hoe de proef binnen de Participatiewet kan worden uitgevoerd. Voor andere gemeenten zoals Groningen, Tilburg, Utrecht en Wageningen, die ook willen experimenteren met een basisinkomen, wil het ministerie de wet al oprekken.

„Ik sta er nog steeds achter”, zegt Liefting. Hij vertelt het verhaal van een echtpaar dat samen in de bijstand zit. „Zij is licht verstandelijk gehandicapt en kan hun kinderen nauwelijks opvoeden. Hij moet werken van de wet, maar krijgt dan eczeem van de stress omdat het met de kinderen niet goed gaat. Een vicieuze cirkel. Zulke mensen moet je toch ontlasten?”