In Trumps Amerika is er geen middenweg meer

Trump en de pers Hoe moeten journalisten hun werk doen, als president Trump ze steeds voor leugenaars uitmaakt?

Na de inaugeratie verweet Witte Huis-woordvoerder Sean Spicer de media te hebben gelogen over het aantal mensen dat naar Washington was gekomen. Alex Brandon/AP

Op woensdagmiddag zat Jacob Weisberg, hoofdredacteur van online tijdschrift Slate, somber in zijn podcaststudio in New York. Weisberg maakt elke week Trumpcast, een podcast over Donald Trump. De journalistiek, zei Weisberg in de microfoon, heeft geen strategie om met Trump om te gaan.

„We hebben dit nog nooit meegemaakt. We zijn collectief duizelig. Het is alsof we opeens een post-structuralistische literaire theoreticus moeten verslaan, maar dan één met oranje haar en een lage handicap met golf.”

Weisberg ergert zich aan de „journalistieke debatjes in de marge”, zoals de vraag of je Trumps onwaarheden leugens mag noemen, en of je nog wel naar het White House Correspondents’ Dinner moet gaan. Het debat over de rol van de journalistiek in het Trump-tijdperk moet fundamenteler, vindt hij. „We hebben een plan nodig.”

Maar welk plan? Een dag later weet Jacob Weisberg (52) het nog steeds niet. De Amerikaanse journalistiek, zegt hij in een gesprek, „zit gevangen”. „We hebben een president die het simpele bestaan van feiten betwist. Hij geeft ruimte aan media die hem vleien, zoals Breitbart en Fox News, en brengt serieuze media in diskrediet. Wij zijn niet langer een instituut dat een rol speelt in de democratie. We zijn tot een vijand gemaakt.

Oneerlijke mensen

De eerste week van het presidentschap van Donald Trump werd in grote mate gedomineerd door zijn aanvallen op de pers. Trump noemde journalisten deze week „de oneerlijkste mensen op aarde”, met wie hij „in een lange staat van oorlog” is. Zijn topstrateeg Steve Bannon zei donderdag tegen The New York Times: „De media moeten zich schamen, hun kop houden en gewoon luisteren. De pers is de oppositie.”

Trump, zegt Jacob Weisberg, creëert bewust een sfeer van paranoia en verwarring. Media die hem kritisch volgen, zoals CNN, The New York Times, of Politico, verwerpt hij als brengers van ‘nepnieuws’. Tegelijkertijd prijst hij op Twitter tv-zender Fox News aan, dat sterk pro-Trump is, en haalt hij medewerkers van de website Breitbart binnen, onder wie Bannon. Breitbart geldt als een bastion van de zogeheten alt-right-beweging, en voert voluit campagne voor Trump. Weisberg:

„Trump betwist alle feiten die de traditionele media brengen, en stelt daar zelfbedachte onwaarheden tegenover. Of het nu gaat om de omvang van het publiek tijdens zijn inauguratie of zijn beschuldiging van stembusfraude. Hij maakt zich zo immuun voor de pers, hij hoopt dat niemand onthullingen over hem meer gelooft. Het is een propagandamachine, waarbij hij de paar Trump-gezinde media opzet tegen de rest.”

Hier is de journalistiek deels zelf schuldig aan, vindt Weisberg. „Lange tijd is Trump niet serieus genomen. Hij werd beschouwd als een curieus verschijnsel, en kreeg onbeperkte media-aandacht. CNN zond alle toespraken van hem rechtstreeks uit, omdat het spektakel opleverde. Pas later kwam de inkeer, maar toen was het te laat.”

Post-waarheidsfeiten

Weisberg zelf moest, zegt hij, „ook even op stoom komen”. Hij begon zich zorgen te maken in het najaar van 2015, vlak voor de Republikeinse voorverkiezingen. Begin 2016 begon hij met zijn Trumpcast. Het is deels satire, een imitator leest Trumps tweets voor. En deels is het bittere ernst. „Vandaag geen tweets, alleen maar tranen”, zei hij de dag na de verkiezingen. Hij verbergt zijn mening nooit. Weisberg noemt Trump „een charlatan, een boef met een ego”. „Ten diepste totaal oninteressant.”

De nieuwe president heeft Weisberg, die zichzelf „geen progressief” noemt, én Slate gedwongen partij te kiezen. Een middenweg is niet langer mogelijk, zegt hij. „Ik was gewend te zeggen: dit vinden progressieven, en dit vinden conservatieven. Maar dat gaat niet meer. Ik kan niet zeggen: dit zijn de feiten, en dit zijn de post-waarheidsfeiten. Ik ben gedwongen mijn eigen vak opnieuw uit te vinden, want de veilige middenweg is niet meer mogelijk.

Slate heeft vanaf het begin kritisch over Trump geschreven. Hetzelfde geldt voor (min of meer) progressieve media als The Washington Post, The New York Times, Buzzfeed, The New Yorker en Politico. Overigens kozen ook conservatieve media als National Review vroeg partij tegen Trump.

Hoe blijf je neutraal?

Media die zichzelf als neutraal profileren, zoals nieuwszenders NBC en CNN, hebben het lastiger. Moet je Trumps ‘alternatieve feiten’, zoals zijn strateeg Kellyanne Conway het noemde, zonder commentaar aan de kijker laten zien? Hoe voorkom je dat je onbedoeld partij trekt?

Woensdagavond, in een uitverkocht theater in New York, gaat Jacob Weisberg over die vraag in debat met drie andere hoofdredacteuren, onder wie David Remnick van The New Yorker. „Ons materiaal is bot”, zegt Remnick.

„Het wapen van de journalist is de taal, maar we hebben niet eens woorden om Trump te beschrijven. ‘Post-waarheid.’ ‘Alternatieve feiten.’ Het is geen taal, het is mist. We moeten niet bang zijn Trumps woorden te noemen wat ze zijn: linguïstische bagger.”

David Remnick is even somber als Jacob Weisberg. De pers, zegt hij, is het laatste instituut dat Trump nog ter verantwoording kan roepen. Juist daarom staat de journalistiek zo onder druk. „Amerikanen hebben het nooit eerder meegemaakt, maar al onze vrijheden, al onze instituties staan op het spel. Trump gokt erop dat er vermoeidheid over de zoveelste rel ontstaat bij het publiek. Het is een noodsituatie, en we kunnen dit gewoon verliezen.”

Omslag

CNN-presentator Brian Stelter zegt tijdens het debat dat de nieuwszender een omslag heeft gemaakt. Niet langer probeert CNN een middenpositie te bewaken. Als Trump iets zegt dat ongefundeerd is, wordt dat er nu meteen bijgezegd. Uitspraken worden meteen in de uitzending gefactcheckt, net als kranten nu doen.

Maar vaak gaat het nog mis. Stelter: „Tijdens mijn uitzending, afgelopen zondag, kwam de tekst ‘Zijn alternatieve feiten ook feiten?’ in beeld. Ik kromp ineen van schaamte, en stuurde meteen een bericht naar de producer. Die veranderde het in ‘Alternatieve feiten zijn leugens’.”

Zulke grote woorden worden veel sneller in de pers gebruikt dan tijdens de verkiezingen, zegt Jacob Weisberg na het debat. „Langzaam gaat het beter. Ik weet niet hoe we Trump echt goed journalistiek kunnen verslaan. Behalve dat we gewoon ons vak moeten blijven uitoefenen, alles onthullen wat we kunnen. Dat is onze taak in een democratie. We moeten voorkomen dat het een persoonlijke vete wordt, dat is precies wat hij wil. Als hij ons aanpakt, moeten we gewoon verder. We hebben geen keus.”