Een goede leugen gaat een leven lang mee. Of zelfs langer

Liegende Politici Donald Trump is niet de eerste politicus die liegt. Toch is ‘de waarheid’ nog altijd een populair idee.

Foto EPA/Olivier Douliery / POOL

1 Doet de waarheid er nog toe?

En of. Alleen al omdat toevallig deze week in Nederland een minister is afgetreden die niet de (hele) waarheid had gesproken. Dat illustreert dat je de waarheid nooit moet onderschatten: ze ligt altijd op de loer. De echte slag om de waarheid wordt sinds deze week gevoerd in het Witte Huis in Washington. Daar eist president Trump de waarheid op, voor zichzelf. Waarheid lijkt bij hem niet te betekenen ‘wat het geval is’ (de gebruikelijke opvatting) maar ‘wat mij welgevallig is’. Wat hem niet bevalt, is niet waar en moet dus weg. Denk aan wetenschappelijke gegevens over de menselijke invloed op klimaatverandering.

Soms wordt Trumps denken gekarakteriseerd als ‘post-truth’. Hij zou aanhanger zijn van de theorie dat waarheid en feiten er niet meer toe doen omdat emotie en overtuigingen invloedrijker zijn. De opkomst van die theorie wordt deels verklaard uit de enorme hoeveelheid digitale informatie – te veel om bij te houden. Bovendien verkoopt onware informatie het best, en verspreidt die zich het makkelijkst, net name via sociale media. Zie: @realDonaldTrump.

De good old waarheid heeft namelijk ook een voordeel: je kunt haar niet bestrijden.

Maar post-truth is breder dan Trump. Overheden, bedrijven en showbusiness (waar Trump veel vlieguren heeft gemaakt) worden steeds meer bedreven in ‘nudging’, onbewuste gedragssturing. Daarmee kunnen ze hun publiek (kiezers, kijkers, consumenten) krijgen waar ze ze hebben willen. Waar heb je die onhandige waarheid dan nog voor nodig? Die is juist lastig: ze moet altijd expliciet en controleerbaar zijn, terwijl ze ongeschikt is om mensen mee onder controle te houden – ze vraagt juist dat mensen zelf nadenken.

Toch is waarheid nog altijd een populair idee. Je hoort ook Trump en zijn medewerkers nooit zeggen dat waarheid een achterhaald begrip is waar je je niets van aan hoeft te trekken. ‘Fake’, nep, niet waar zijn juist (dis-)kwalificaties die zij vaak gebruiken. De good old waarheid heeft namelijk ook een voordeel: je kunt haar niet bestrijden. Iedereen moet zich bij haar neerleggen.

2 Is dit gevaarlijk?

Als (autoritaire) leiders de waarheid voor zich opeisen, is dat meestal geen goed nieuws voor minderheden, vrijheden en de rechtsstaat. Zie Poetin, zie Erdogan. Of Amerika. De regering van George W. Bush beweerde dat bewezen was dat Saddam Hoessein massavernietigingswapens had en banden met terrorisme. Dat leidde uiteindelijk tot een oorlog tegen Irak. In The Greatest Story Ever Sold (2006) reconstrueerde journalist Frank Rich hoe de Amerikaanse regering hiervoor vanaf 2001 doelbewust valse beelden construeerde – en hoe grote media, Amerikaanse voorop, daarin meegingen. Er was wel tegenspraak, maar dat hielp niet.

Maar de ene leugen is de andere niet, en niet alle onwaarheden zijn leugens.

3 Is Trump niet gewoon een politicus? Die liegen toch heel vaak?

Ja, politici liegen vaak genoeg – net als andere mensen. Stalin zei: „Het leven is beter geworden kameraden, vreugdevoller.” Dat was in 1935, midden in de collectivisatie van de landbouw die miljoenen levens kostte. Walter Ulbricht, leider van de DDR, zei in 1961: „Niemand is van plan een muur te bouwen.” Twee maanden later was er een muur. Bill Clinton bekende in de jaren negentig nooit een buitenechtelijke affaire zonder die eerst te ontkennen, bij voorkeur met behulp van taalkundige spitsvondigheden („er is geen seksuele relatie”, in de tegenwoordige tijd, over een voorbije seksuele relatie).

Maar de ene leugen is de andere niet, en niet alle onwaarheden zijn leugens. Volgens de Amerikaanse filosoof Harry Frankfurt kun je pas liegen als je de waarheid kent: liegen vergt een bewuste beslissing. Als Ulbricht niet had gelogen en had gezegd: binnen twee maanden bouwen we een muur, had iedereen die weg wilde uit de DDR zich voor die tijd uit de voeten gemaakt. De leugen was een stap om zijn doel te bereiken.

Anderen suggereren dat Trump de werkelijkheid helemaal niet zíet zoals zij is, door een cognitieve afwijking.

Donald Trump lijkt in een andere categorie te vallen, die Frankfurt die van de bullshitter noemt. De bullshitter herken je eraan dat hij onverschillig staat tegenover de waarheid: hij verzint zijn eigen realiteit. Als hij die zelf verzonnen ‘nepwerkelijkheid’ toch waarheid noemt, is dat een machtsuitspraak: je moet denken zoals ik.

Er wordt overigens volop gespeculeerd wat Trump nu wil met die eigen waarheid. Niet iedereen denkt dat het hem om de macht gaat. Sommige waarnemers denken dat hij alleen maar tactisch ruimte wil scheppen: eerst provoceren, en dan zal het compromis ooit wel volgen. Anderen suggereren dat Trump de werkelijkheid helemaal niet zíet zoals zij is, door een cognitieve afwijking: narcisme zou hem ertoe brengen alles aan zichzelf te relateren.

Ook mogelijk is dat Trump beïnvloed is door de postmoderne filosofie, zoals veel Amerikanen. Alles is een verhaal, en het gaat er om in welk narratief je gelooft. Maar als Trump een postmoderne filosoof was, zou hij ook ‘de Ander’ een eigen narratief gunnen – en nooit zijn gelijk opeisen.

4 Zouden politici er baat bij hebben nooit te liegen?

Daar ja op zeggen, zou een onwaar antwoord zijn. Er zijn wel praktische argumenten die niet-liegen voor politieke leiders aanlokkelijk maken. Eerlijk duurt het langst, bijvoorbeeld. Maar de eerlijkheid gebiedt ook te zeggen dat je van een goede leugen een heel leven plezier kunt hebben, zelfs langer. Eeuwenlang verwezen pausen met veel succes naar de Donatio Constantini, een document dat zogenaamd uit 315 stamde en waarin keizer Constantijn de paus eeuwige zeggenschap gaf over het westelijke gedeelte van het Romeinse Rijk. Pas in 1441 werd bewezen dat het een vervalsing uit de achtste eeuw was.

Lees ook: In Trumps Amerika is er geen middenweg meer, over hoe journalisten hun werk moeten doen als Donald Trump ze voor leugenaars uitmaakt.
    • René Moerland