Onderzoekscommissie: continuïteit belastinginning is in gevaar door reorganisatie

De fiscus heeft te weinig mensen en middelen in huis om de belastinginning en -controle te digitaliseren, zegt een onderzoekscommissie van twee voormalig topambtenaren.

Opnieuw een weinig vrolijk stemmend rapport voor staatssecretaris Eric Wiebes (Financiën, VVD). Foto ANP / Robin van Lonkhuijsen

De vorig jaar begonnen reorganisatie van de Belastingdienst brengt de continuïteit van de belastinginning in gevaar. De Belastingdienst beschikt nu over te weinig mensen en middelen om naar een meer digitaal gestuurde belastinginning over te gaan, zoals de bedoeling van staatssecretaris Eric Wiebes (Financiën, VVD) was.

Dat concludeert de onderzoekscommissie van twee voormalig topambtenaren, Tjibbe Joustra en Hans Borstlap, die de bestuursstructuur van de Belastingdienst onderzocht. De ‘commissie van wijzen’, die de staatssecretaris in oktober heeft aangesteld na de uit de hand gelopen reorganisatie, constateert dat de enorme uitstroom van medewerkers – mede door een al te riante vertrekregeling - “niet in gelijke mate verloopt en geen gelijke tred houdt met de organisatieontwikkeling”. Hierdoor is “de continuïteit van een aantal vitale processen in gevaar gekomen”. De reorganisatie kende een gebrek aan sturing en regie, aldus Joustra bij een persconferentie vrijdagmiddag in Den Haag.

Het ministerie van Financiën schrijft in een eerste reactie op het rapport dat het ministerie alle aanbevelingen van de commissie omarmt. Wiebes zei tegen het ANP geschrokken te zijn van de „hardnekkige cultuur” van informele besluitvorming bij de Belastingdienst. Dat heeft hij „onderschat”. Wiebes: „Dat het kan voorkomen dat je bij belangrijke besluiten twee bewindslieden passeert maar ook een heel departement, dat hadden wij niet voor mogelijk gehouden.”

De continuïteit van het werk van de Belastingdienst „is geborgd”, zegt Wiebes. „Met de inzet van de juiste maatregelen kan de Belastingdienst haar belangrijke taken ook in de komende jaren goed blijven uitvoeren en tegelijkertijd inzetten op de vernieuwing.”

Te veel medewerkers vertrokken

Uiteindelijk hebben zich 5.100 medewerkers - van de bijna 30.000 in totaal - van de afvloeiingsregeling gebruik gemaakt. Het was de bedoeling dat er in de periode tot 2020 gelijkelijk 5.000 mensen zouden vertrekken, en 1.500 nieuwe medewerkers zouden worden aangenomen.

Niettemin, zo constateren Joustra en Borstlap in hun rapport, wist de Belastingdienst vorig jaar ruim 4 miljard euro meer op te halen bij belastingbetalers dan door het kabinet was begroot in de Miljoenennota voor 2017.

De reorganisatie zal naar verwachting 66 miljoen euro duurder uitvallen dan Wiebes had begroot: 714 miljoen in plaats van 648 miljoen.

Aantal managementlagen moet teruggebracht

De commissie van wijzen doet een aantal bestuurlijke aanbevelingen, waaronder het terugbrengen van het aantal managementlagen en het verzelfstandigen van de Douane en een expliciete scheiding aanbrengen tussen beleid, uitvoering en toezicht. Ook moeten er “duidelijke afspraken” worden gemaakt tussen de ambtelijke top van de Belastingdienst, het Ministerie van Financiën en de twee betrokken bewindspersonen “over rollen, taken en verantwoordelijkheden”. De grote problemen die bij de reorganisatie aan het licht kwamen staan volgens de commissie immers niet op zichzelf maar staan voor een breder structureel bestuurlijk probleem.