Waarom weet niemand dat het hier gruwelijk misgaat?

Documentaire

Piet Hein van der Hoek filmde ruim twee jaar lang een Gronings gezin. Hij legde vast hoe de gasbevingen hun leven ontwrichten.

Het gezin Ubels-Heite. Boven: de kop-hals-rompboerderij van het gezin, die in november is gesloopt. De boerderij uit 1837 was niet bestand tegen gasbevingen.

Foto Siese Veenstra

Collega’s hadden filmmaker Piet Hein van der Hoek gewaarschuwd. Zijn plan om twee Groningse gezinnen dicht op de huid te filmen in tijden van gasbevingen was luchtfietserij. Hoe wilde hij dat organiseren? Dacht hij werkelijk met pingpongballetjes in een aquariumbak aardschokken in beeld te kunnen brengen? En los daarvan: welk gezin verdraagt vierentwintig uur per dag snorrende camera’s om zich heen?

De grote klap bleef uit. Een van de twee families haakte af vanwege een scheiding. Maar regisseur Piet Hein van der Hoek – hij maakte eerder een bekroonde documentaire over dichter Rutger Kopland - bleef stug doorpionieren. Met 24 camera’s en het strijdbare gezin van Annemarie Heite, Albert Ubels en hun dochters Annemijn en Zara in Bedum. Tweeënhalf jaar lang werd er 200.000 uur film geschoten in hun kapotte kop-hals-rompboerderij die op instorten staat. Zondag gaat De Stille Beving in Groningen in première.

Van der Hoek (Pieterzijl, 1954) wilde „een tijdsdocument maken”. Een indringend pamflet voorbij de waan van de dag – „daarin blijven nieuwsrubrieken steken”. Ik wil, vertelt hij, „Nederland laten ervaren hoe de gaswinning bij Groningers onder de huid kruipt en levens ontwricht.” Het leven van het gezin Ubels-Heite, de uil en de steenmarter op zolder. En de levens van hun buren. Twee boerderijen werden gesloopt, een derde stortte in. Meer dan twee jaar onderhandelde de buurman over nieuwbouw. Drie dagen voordat de deal rond was, overleed hij aan een hartaanval, zijn derde.

Gasmaffia

Zover laat de familie Ubels-Heite het niet komen. Met publiciteit als wapen strijdt Annemarie – hogeschooldocent marketing en marketingcommunicatie - voor het behoud van de boerderij uit 1837. Onvermoeibaar bevraagt ze minister Kamp, de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) , en multinationals Shell en ExxonMobil over het onrecht dat „jullie als gasmaffia” Groningers aandoen. Kamerleden, partijleiders, de Nederlandse topvrouw van Shell, en journalisten van zelfs The Guardian lopen de deur plat. Al gauw is ze in de Hilversumse tv-programma’s zoals Pauw en RTL Late Night en Nieuwsuur spreekbuis van gedupeerde Groningers. Glashelder vertolkt ze hun angsten en onzekerheden – woensdag won ze de ‘Vrouw in de Media Award Groningen’.

Bekijk de trailer van de film:

De publiciteit lijkt de familie verder te helpen. Als gaswinner NAM hoort dat Annemarie ’s avonds zal aanschuiven bij Humberto Tan, staat er diezelfde middag een directeur op de stoep. Hij belooft tot twee keer toe dat „geld geen enkele rol speelt”, registreren de camera’s en microfoons. De gaswinner die de aardbevingen veroorzaakt zal alle schade vergoeden, of het gezin nu kiest voor versteviging van de gestutte boerderij of voor nieuwbouw. Annemarie tegen de onderhandelaars: „Ik krijg nu even een golf van emotie.”

Maar vier maanden later wordt die belofte ingetrokken en ligt er opeens „een plafond van 6,5 ton”. Het is een terugkerend patroon waar gedupeerde Groningers tijdens de onderhandelingen tegenaan lopen, zegt Piet Hein van der Hoek: „Dankzij onze camera’s is dit gedraai van de NAM voor het eerst snoeihard vastgelegd.” Dan, verontwaardigd: „Maar tegelijkertijd denk je: Hoe bestaat dit? Waar is de overheid? Waarom laat die z’n burgers in de steek? En waarom weet de rest van Nederland niet dat het in Groningen zo gruwelijk misgaat?”

De NAM was een gulle suikeroom

Als kleine jongen leerde Piet Hein van der Hoek de NAM kennen als gulle suikeroom. Zijn vader was boer in Grijpskerk, het bedrijf zocht daar in de jaren zestig naar aardgas. Reden ze dwars door het wuivende graan, kreeg pa een royale vergoeding, veel meer dan een schadeloosstelling. „Er werd nooit geklaagd. De NAM had gezag, het was een kennisinstituut.” Maar de stemming sloeg om toen de bodem ging dalen, de aarde begon te beven en muren scheurden. Jarenlang ontkende de NAM een verband met gaswinning. Van der Hoek: „En nu is het bedrijf vergeven van wantrouwen tegenover Groningers. Klopt jouw schade wel? Probeer jij hier geen slaatje uit de slaan? Dat stoort me mateloos.”

Dochter Zara deed mee aan een campagnevideo van de Partij voor de Dieren:

De regisseur, inmiddels 35 jaar Amsterdammer, is niet de enige die zich daarover opwindt. Ook cabaretier Freek de Jonge vraagt zich af hoelang Nederland nog „laconiek blijft wegkijken” van het „grootste naoorlogse schandaal van ons land.” Ter voorbereiding van zijn verkiezingsconference toerde hij door de provincie om „de murw gebeukte” Groningers met een negenpuntenplan een hart onder de riem te steken. Zolang de overheid zich blijft verschuilen achter de aansprakelijkheid van de NAM, is het risico levensgroot dat kiezers „door politici, blussers en sussers” in de armen worden gedreven van populisten.

Gebeurt dat ook in Bedum?

Als blijkt dat de boerderij niet meer te redden is, staan Annemarie en Albert voor een dilemma. Zij hebben gelijk, maar gaan ze dat gelijk bij de rechter ook krijgen? En wanneer? Willen ze de jeugd van hun dochters belasten met ellenlang juridisch gekrakeel? Ze tekenen voor veiligheid, lees: nieuwbouw. Beroofd van hun boerderij en het idee dat in Nederland de overheid voor haar burgers zorgt. Albert: „Ik heb mijn kinderen altijd geleerd dat stemmen een bijzondere verplichting is. Daar is nu een eind aan gekomen, ik ga niet meer.”

De Stille Beving gaat op 29 januari in het Groninger Forum in première. De NTR zendt de film uit op 13 of 14 maart op NPO 2.