Europa voelt ‘witwasbutlers’ aan de tand

Panama Papers

Vertegenwoordigers van banken, advocaten- en accountantskantoren werden deze week op het matje geroepen.

Protest tegen de Panama Papers in Londen, april 2016. Foto Alex MacNaughton Photography/REX/Shutterstock

OffshoreLeaks, LuxLeaks, Bahama Leaks, Panama Papers. Schande, klinkt het wereldwijd na elke onthulling over massale ontduiking en ontwijking van belastingen. Onder de ‘Panama’-verdachten waren zelfs regeringsleiders, zoals de IJslandse premier. Hij trad af. Namen van gerenommeerde Europese bankiers en belastingadviseurs staan in de 11,5 miljoen documenten. En dan is Panama Papers, het grootste datalek ooit, nog maar het topje van de ijsberg, zeggen experts.

Hoe reageerde de politiek? In Nederland is een parlementaire Panama-enquête light aangekondigd, maar het begin ervan is al uitgesteld tot na de verkiezingen. Elders in Europa is er net zo weinig animo.

Dan nemen wij wel het voortouw, besloot het Europees parlement. Het trapte deze week af met de eerste van een reeks Panama-hoorzittingen. „Erg jammer dat nationale parlementen zo weinig doen”, vindt PvdA’er Paul Tang, lid van de speciale Panama-commissie van het Europees parlement. „Het is hoog tijd dat we de werkwijze van de butlers van de witwas blootleggen. Zij onttrekken de vermogens van grote bedrijven en superrijken aan het zicht van de fiscus.”

Het is hoog tijd dat we de werkwijze van de butlers van de witwas blootleggen

Wie zijn de ‘witwasbutlers’? Zijn het éénpitters of opereren ze namens banken, advocaten- en accountantskantoren? Vertegenwoordigers van die drie sectoren werden dinsdag in het Europees parlement ter verantwoording geroepen.

„Als ik dit maar overleef”, zegt Nederlander Wim Mijs, bestuurslid van de Europese Bankenfederatie EBF, bij aanvang van de hoorzitting. Hij vervangt EBF-president Frédéric Oudéa, die niet kon komen. Oudéa is tevens topman van de bank Société Générale die veelvuldig wordt genoemd in de Panama Papers. Mijs: „Tegen die achtergrond zou het verwarrend overkomen als hij nu in het Europarlement namens de verenigde Europese banken zou spreken.”

Ze schenden de geest van de wet

Verwarring zaaien is juist hét instrument van de bedenkers van fiscale vluchtroutes, zegt Brooke Harrington, verbonden aan de Kopenhagen Business School. In Brussel deelde ze deze week met de Panama-commissie haar ervaringen met wealth managers. Anders dan de witwasbutlers opereren zij binnen de wet. Tijdens haar jarenlange onderzoek interviewde Harrington 65 wealth managers, van wie er volgens haar wereldwijd 20.000 actief zijn. „Ik ken nu grofweg al hun trucs.”

Het zaaien van verwarring begint bij de identiteit van de klant: die moet buiten beeld blijven. In diens plaats worden er stichtingen, funds en trusts opgezet. „Daarna begint het grote kat-en-muisspel met de beleidsmakers en belastingambtenaren. Daar genieten de welvaartsmanagers intens van.”

De kunst blijft „om het legaal te houden”, zegt Harrington. „Het gaat om het schenden van de geest van de wet. Het is een industrie die zich vrijgesteld voelt van de rechtsstaat.”

Kapitaal beweegt mondiaal, maar fiscale wetgeving is nog altijd nationaal

Jaarlijks lopen volgens Harrington belastingdiensten ruim 200 miljard dollar mis door wereldwijde ontwijking. Het komt overeen met de ruwe schatting die de Europese Unie in 2013 maakte, toen regeringsleiders zich op een speciale Europese top over belastingontduiking en -ontwijking bogen. Dit moest worden aangepakt, was de boodschap. „De Europese burger pikt het niet langer dat multinationals en superrijken hiermee weg komen.”

Maar het bleef bij goede voornemens. „Kapitaal beweegt mondiaal, maar fiscale wetgeving is nog altijd nationaal”, zegt Europarlementariër Tang. „Zo blijven we verwikkeld in een ongelijke strijd.”

Nederland heeft “dubbele moraal”

Landen als Nederland hebben er moeite mee om in Europees verband een eind te maken aan belastingontwijkingsroutes. In Nederland wordt veel verdiend aan constructies waarbij Amerikaanse bedrijven via Nederlandse brievenbusfirma’s hun belastingen in het thuisland ontwijken.

De meeste EU-landen wilden al deze maand een besluit nemen over het afsluiten van deze route in uiterlijk 2019. Maar minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem (PvdA) pleitte met succes voor vertraging. Pas tijdens een Europese ministerraad na de Nederlandse verkiezingen van 15 maart staat het weer op de agenda.

Het lokte felle kritiek uit van de fractie van de Europese Groenen die Nederland een dubbele moraal verwijt: terwijl het Europees parlement ‘witwasbutlers’ aan de tand voelt, blijft de Nederlandse politiek adverteren met belastingontwijking.

Vervolgens lanceerde de Britse premier Theresa May haar ‘new economic model’ dat van het Verenigd Koninkrijk een fiscaal gunstig land moet maken. In Brussel werd het meteen opgevat als een poging van May om haar positie in de Brexit-onderhandelingen te verstevigen. Louter bluf? „Juist nu we in Europa gezamenlijk belastingontwijking moeten aanpakken, kiest May ervoor om de EU op deze manier te bedreigen,” reageerde Groenen-woordvoerder Molly Scott Cato in het Europarlement. „Verwerpelijk.”

Aan het begin van verkiezingsjaar 2017 is de belastingmoraal door campagnevoerende politici weer ontdekt als thema. Terwijl zijn partijgenoot Dijsselbloem in Brussel nog vocht voor de ‘Nederlandse route’ haalde PvdA-leider Asscher in de Britse krant The Guardian fel uit naar belastingontwijkers. „Als u en ik belasting betalen, moeten grote ondernemingen dat ook doen.” In een brief aan andere sociaal-democratische leiders schrijft Asscher: ,,Ik stel voor dat we een nieuw handelsverdrag met Groot-Brittannië pas sluiten als we het eens worden over de aanpak van belastingontwijking.”