Treinrel zet relatie Kosovo en Servië onder druk

Kosovo

Een propagandastrijd over een Russische trein heeft spanningen veroorzaakt tussen Kosovo en Servië. Stookt het Kremlin de rel?

De omstreden trein met het opschrift ‘Kosovo is Servië’ op het station van Belgrado op 14 januari (boven). Een muurschildering van Poetin en Trump en dezelfde leuze als op de trein, woensdag in Belgrado. Foto’s Andrej Isakovic, Oliver Bunic/AFP

De trein naar Noord-Mitrovica? „Die is er niet”, zegt de dame achter het stationsloket in Belgrado. De eerste directe spoorverbinding tussen de Servische hoofdstad en de overwegend Servische enclave in Noord-Kosovo sinds het einde van de Kosovo-oorlog in 1999, was groots aangekondigd.

Maar een felle propagandastrijd rond het treinstel, versierd met de rood-blauw-witte Servische vlag en de slogan „Kosovo is Servië”, verstoorde al op de openingsdag de verhoudingen tussen Belgrado en de Kosovaarse hoofdstad Pristina.

Het conflict over de provocatieve trein liep hoog op: de Servische premier Aleksandar Vucic liet hem tegenhouden op Servisch grondgebied, nadat de Kosovaarse regering bijzondere politie-eenheden had afgevaardigd naar de grens.

EU-buitenlandvertegenwoordiger Federica Mogherini haalde dinsdagavond de presidenten en premiers van Servië en Kosovo naar Brussel voor een vervroegde nieuwe ronde van de ‘Belgrado-Pristina-onderhandelingen’. Deze door de EU gestuurde dialoog moet de relaties normaliseren tussen Servië en zijn voormalige provincie Kosovo, die in 2008 onafhankelijkheid uitriep. Servië weigert Kosovo te erkennen als soevereine staat.

Na afloop van de gesprekken in Brussel bleef eerdere oorlogstaal, zoals de dreiging van de Servische president Tomislav Nikolic met „het sturen van het leger, indien nodig om te verhinderen dat Serviërs vermoord worden”, in ieder geval achterwege. „We zullen proberen de spanningen tussen beide zijden te verminderen, verantwoordelijk te handelen en onszelf in te tomen”, beloofde premier Vucic.

Nationalistische retoriek

Het is de vraag of dat lukt: in de aanloop naar de presidentsverkiezingen van april „lijkt Nikolic zijn kansen net te willen verhogen met ouderwetse nationalistische retoriek”, zegt de Servische Balkan-deskundige Marko Kmezic, verbonden aan de Oostenrijkse Universiteit van Graz.

Bovendien bracht de Kosovaarse president Hashim Thaci een ander debat op gang, over de potentiële annexatie van Noord-Kosovo volgens het ‘Krim-model’. Met de trein van Russische makelij wilde Belgrado volgens Thaci Kosovaarse Albanezen provoceren om een voorwendsel te hebben voor militaire interventie, naar het voorbeeld van Rusland in Oekraïne. Maar ook speculatie over Servische agressie onder impuls van het Kremlin klinkt meer als propaganda.

Ja, de Russische regering, die de Kosovaarse onafhankelijkheidsverklaring aanhaalt als precedent voor de afscheuring van de Krim, steunde Belgrado bij de treinrel. Invloed heeft Moskou ook in Servië. Servisch nationalisme is traditioneel verknoopt met sympathie voor het Russische slavisch-orthodoxe broedervolk, dat Belgrado steunde in confrontaties met de NAVO. Veel Serviërs zijn nog steeds verbolgen over de bombardementen in het voormalige Joegoslavië, waarmee het westerse bondgenootschap in 1999 een einde maakte aan de oorlog in Kosovo. Uit peilingen blijkt dat een meerderheid gunstiger staat tegenover Rusland dan de NAVO, de EU of de VS. Regeringsgezinde tabloids bewieroken Russisch president Vladimir Poetin, en in de stalletjes op de centrale Knez Mihailova-promenade vind je zijn beeltenis op koffiemokken en koelkastmagneten.

Maar Rusland beperkt zich voornamelijk tot „de rol van spoiler in de regio”, zegt Ivan Vejvoda, vicevoorzitter van de trans-Atlantische denktank German Marshall Fund of the United States en oud-adviseur van premiers Zoran Djindjic en Zoran Zivkovic. „Het doel lijkt vooral om de zwakte van Europa en het westen te tonen.”

Recente Servisch-Russische militaire oefeningen en wapendeals wekten nieuwe argwaan. Maar, zeggen analisten: ook het militaire gewicht van Rusland in de regio wordt vaak overschat. Belgrado, dat officieel een neutrale positie inneemt tussen Rusland en de NAVO, werkt hecht samen met het westerse bondgenootschap. Alleen: met dat feit pakken Servische politici minder graag uit.

Gewelddadige incidenten

„Premier Vucic zit op twee stoelen, balancerend tussen Rusland en de EU”, zegt Kmezic. Maar zijn politieke lot lijkt hij nog steeds op te hangen aan toenadering tot de welvarende EU. „Niemand richt zich echt op het model van Rusland”, zegt Vejvoda. „Iedereen verkiest het westerse model.”

Ook het potentieel voor grootschalig geweld ontbreekt. Verontrustend is de etnisch geladen retoriek wel: in Noord-Kosovo veroorzaakten gewelddadige incidenten de afgelopen jaren spanningen tussen de Servische en Albanese gemeenschappen. „Politici spelen met vuur bij hun pogingen om de publieke opinie af te leiden van hun onbevredigende dagelijkse bestaan”, zegt Vejvoda. „Maar oorlog hebben we al gehad. Die is nog steeds zo aanwezig in de geesten van de mensen dat ze weten: dat niet opnieuw.”

Bovendien waken de ongeveer 4.600 NAVO-militairen nog steeds over de vrede in Kosovo. „Ik zie geen enkel rationeel motief dat tot oorlog zou kunnen leiden”, zegt Kmezic. „Al geef ik toe: ook voor de Joegoslavische oorlogen van de jaren negentig zag ik dat niet.”

En het ‘Kosovo is Servië’-treinstel? Dat gaat een nieuwe toekomst tegemoet op een lokale lijn in het Servische binnenland, verklaarde transportminister Zorana Mihajlovic aan tabloid Blic. Mihajlovic: „Ik denk dat een groot aantal burgers de trein willen zien en gebruiken die de politiemacht van de Kosovaarse Albanezen zo veel angst inboezemde.”