In Nederland zijn bijna alle bedrijven te koop

Overnames

De ingreep van de overheid bij cyberbeveiliger Fox-IT roept de vraag op welke andere bedrijven van vitaal belang zijn voor Nederland.

De energiecentrale van EPZ in het Zeeuwse Borssele, met rechts de kerncentrale. (2010) Foto Koen Suyk / ANP

Nederland? Daar is bijna alles te koop. Alleen De Nederlandsche Bank, Schiphol en wat nutsbedrijven, zoals de waterleiding en het stroomnet kun je als buitenlandse opkoper niet overnemen.

Dat is de situatie die de Amerikaanse rekenkamer, het Government Accountibility Office, in 2008 beschrijft in een rapport voor het Congres. De rekenkamer heeft op een rijtje gezet of en hoe de tien landen met de grootste investeringen in de VS hun eigen nationale economie beschermen tegen buitenlandse overnames. De Amerikaanse regering is in toenemende mate bezorgd over buitenlandse investeringen in ondernemingen die een rol spelen in de nationale veiligheid. Zoals bedrijven in de hightech- en de defensie-industrie. Van die tien onderzochte landen blijkt Nederland, samen met het Verenigd Koninkrijk, de meest liberale. Hier bestaan heel weinig formele restricties tegen buitenlandse overnames.

En eigenlijk is dat nu negen jaar later nog steeds zo. De ministeries van Justitie en Economische Zaken werken wel aan wetgeving om Nederlandse ondernemingen effectiever te beschermen tegen twijfelachtige buitenlandse eigenaren. Maar dat duurt al een jaar of vier, sinds het Mexicaanse bedrijf Américá Móvil in 2013 een mislukt overnamebod deed op KPN. Verschillende ministeries waren dan ook verrast toen het Britse bedrijf NCC in november 2015 de Nederlandse digitale beveiligingsexpert Fox-IT overnam. En NCC is een beursgenoteerde onderneming, dus de overname verliep in alle openheid. Fox-IT was in handen van de directie en van investeerder Ad Scheepbouwer, de gewezen topman van KPN.

Ommezwaai

Omdat Fox-IT een schakel is in de beveiliging van nationale defensiegeheimen heeft de Nederlandse overheid een half jaar later vergaande eisen gesteld aan de bedrijfsvoering en de formele organisatie van Fox-IT. Een van de eisen is dat de overheid het recht krijgt om een specialistische dochter van Fox-IT zelf te kopen als de hele onderneming wordt verkocht. De eisen zijn nog niet formeel geregeld.

De ingreep van de overheid in de Nederlandse dochter van een nu buitenlandse onderneming is een regelrechte ommezwaai in de economiepolitiek. Het open investeringsklimaat is een bewuste keuze om buitenlandse bedrijven naar Nederland te halen. Dat is goed voor de werkgelegenheid. En het is goed voor de vele Nederlandse multinationals. Als zij op barrières stuiten in het buitenland kunnen ze zeggen: geef ons toegang, want jullie bedrijven zijn in Nederland ook welkom.

Twee buitenlandse overnames hebben twijfel gezaaid over de open-deurpolitiek. De eerste was de overname in 2007 van ABN Amro, die een jaar later in de kredietcrisis werd gevolgd door de nationalisatie van de bank. Dat kostte 22 miljard euro. De tweede was de mislukte overname van KPN in 2013.

Lees ook de reconstructie over de mislukte overnamepoging KPN: Vijf oudere heren stopten de overval door de rijkste man ter wereld

Het bod op KPN had ook politieke repercussies. Het kwam in de nasleep van de onthullingen van de Amerikaanse klokkenluider Edward Snowden over het afluisteren van telefoons en digitale communicatie door de Amerikaanse veiligheidsdienst NSA. Sindsdien werken de ministeries van Justitie en Economische Zaken aan een wetsontwerp om ongewenste zeggenschap van aandeelhouders in de telecommunicatiesector tegen te gaan. Inmiddels denken de ministeries eraan om de netten breder uit te werpen. De ingreep bij Fox-IT duidt daar al op.

De ministeries én het kabinet moeten knopen doorhakken: welke sectoren of ondernemingen zijn van dusdanig vitaal belang voor de economie dat ze beschermd moeten worden tegen buitenlandse grootaandeelhouders? En hoe moet dat dan precies gebeuren? Minister Henk Kamp (Economische Zaken, VVD) heeft een wetsontwerp toegezegd voor dit voorjaar.

Lees ook deze analyse over het ‘oranjegevoel’ voor PostNL: Hoe de post een nationaal icoon werd

En de kerncentrale?

De ingreep bij Fox-IT roept de vraag op welke andere bedrijven van vitaal belang zijn voor Nederland. Het meest brisante dossier is de vraag hoe het eigendom bij de kerncentrale van Borssele geregeld moet worden. Bij wet is geregeld dat de eigenaren uit de publieke sector moeten komen: gemeenten, provincies, de rijksoverheid. De grootste aandeelhouder is nu de Zeeuwse energiemaatschappij Delta, die 70 procent van de aandelen van Borssele heeft. Maar Delta zit in een financiële reorganisatie en stoot zijn consumentendivisie af.

De vraag ligt op tafel hoe Delta aan zijn financiële verplichtingen voor de ontmanteling van de kerncentrale kan voldoen. Delta wilde graag financiële garanties van de rijksoverheid ter waarde van 600 miljoen euro. Maar het kabinet voelt daar niets voor. Gezien de wettelijke eis dat de aandeelhouders van Borssele uit de publieke sector moeten komen, ligt een buitenlandse overname à la Fox-IT niet voor de hand.