Acteurs digitaal tot leven wekken, mag dat?

Vijf vragen: Nu overleden filmsterren opnieuw tot leven worden gewekt in films, moeten acteurs nadenken over hoe ze hun digitale nalatenschap gaan regelen.

Peter Cushing als Grand Moff Tarkin in Star Wars. Zijn digitale kopie speelde vorig jaar in Star Wars: Rogue One.

In Star Wars: Rogue One marcheerde Peter Cushing weer rond in de Death Star als schurk Grand Moff Tarkin. Dezelfde rol speelde de acteur al in de eerste Star Wars in 1977. Je zou bijna vergeten dat Cushing in 1994 is overleden. Disney wekte de Engelsman digitaal tot leven door een andere acteur de scènes te laten spelen en daar later met de computer het gezicht en lichaam van Cushing overheen te monteren.

Door scènes met de echte Cushing opnieuw te bekijken, konden de makers zelfs typische trekjes van de acteur digitaal tot leven wekken. Zoals de manier waarop de uiteindes van zijn lippen een beetje samentrokken.

Acteurs kunnen digitaal ook jonger gemaakt worden. Lees: Hollywood stevent af op eeuwige jeugd

Nu deze techniek mogelijk is dringen zich een paar vragen op – naast de kwestie of Carrie Fisher digitaal ingezet zal worden voor de volgende Star Wars-films. Hoe moeten acteurs hun digitale nalatenschap regelen? En is het in de Nederlandse wetgeving te voorkomen dat Piet Römer straks figureert in een McDonald’s-reclame? Vijf vragen over de juridische kanten van digitale herrijzenis.

1. Overleden acteurs in films en reclames, dat zagen we toch al eerder?

Zeker, we zien het vaker. Als een acteur overlijdt tijdens het maken van de film, worden de laatste scènes vaak met computertechniek afgemaakt. Bekende voorbeelden zijn Oliver Reed in Gladiator (2000) en Paul Walker in Furious 7 (2015). In 2014 figureerde de in 1993 overleden Audrey Hepburn in een reclame voor een chocolademerk. En Bruce Lee maakte in 2013 reclame voor whiskey.

Maar deze voorbeelden waren niet zo overtuigend als Cushings rol in Star Wars. De digitale kloon van Cushing in Star Wars was niet te onderscheiden van de echte acteur. Alleen fysiek contact met medespelers bleek technisch nog een stap te ver. In Rogue One was dit niet zo erg, de schurken in Star Wars zijn toch niet al te aanhankelijk.

Deze acteurs en actrices werden al digitaal tot leven gewekt.

2. Hoe werkt dit juridisch in de VS?

Bij het digitaal tot leven wekken van acteurs verschilt de wetgeving in de Verenigde Staten per staat. In Californië wordt de nalatenschap van acteurs sinds 1985 beschermd door de ‘Celebrity Rights Act’. Acteurs kunnen hun wensen over het gebruik van hun portret laten vastleggen in hun testament. Ze kunnen dat testament onderbrengen bij hun nabestaanden, maar eventueel ook bij een stichting.

In het geval van de chocoladereclame van Hepburn gaf haar zoon toestemming om haar afbeelding te gebruiken. De in 2014 overleden acteur Robin Williams wilde dit juist voorkomen. Hij legde in zijn testament vast dat er geen commercieel gebruik van zijn beeltenis mag worden gemaakt in de eerste 25 jaar na zijn dood. Zijn nabestaanden hebben hier niets over te zeggen.

3. Hoe zou het in Nederland werken?

Vanaf hier is het een theoretische discussie. De techniek om iemand digitaal aan een film toe te voegen is peperduur; het zal nog wel even duren voordat Piet Römer zijn rentree kan maken als De Cock in Baantjer. Maar zodra dit mogelijk is, kan je als Nederlandse acteur dan na je overlijden nog controle houden over je digitale zelf?

Dat ligt maar net onder welke wetgeving digitale herrijzenis in Nederland gaat vallen, zegt Dirk Visser, advocaat en hoogleraar intellectueel eigendomsrecht aan de Universiteit Leiden.

Het digitaal hermaken van een acteur kan onder „de naburige rechten” van een kunstenaar vallen of onder portretrecht. De naburige rechten beschermen de prestaties van een kunstenaar, vergelijkbaar met het auteursrecht bij schrijvers. Zo kunnen acteurs bepalen waar en wanneer afbeeldingen of opnames van hen mogen worden hergebruikt. In je testament kan je als acteur, net als Robin Williams, je naburige rechten onderbrengen bij een stichting die na jouw overlijden perfect je wensen uitvoert.

Juridisch gezien heb je in Nederland niets te zeggen over je portretrechten na je dood

Maar Disney maakte bij het digitaal hermaken van Cushing niet zozeer gebruik van eerdere beelden. Ze bestudeerden beelden van Cushing om hem vervolgens digitaal te hermaken. „Het lijkt me onwaarschijnlijk dat dit onder naburig recht zal vallen”, zegt Christiaan Alberdingk Thijm, als advocaat gespecialiseerd in auteursrecht. „Dit is met de beeltenis van een acteur een nieuwe uitvoering maken.” Deze techniek kan dus ook goed als portretrecht gelden. En daar heb je als acteur na je dood veel minder controle over.

4. Wat is het verschil tussen de VS en Nederland wat betreft portretrecht?

Juridisch gezien heb je in Nederland niets te zeggen over je portretrechten na je dood. Ook nabestaanden hebben geen absoluut recht over het portret van de overledene.

Directe nabestaanden zoals ouders, echtgenoten en kinderen, kunnen wel een ‘redelijk belang’ hebben als het portret van de overledene wordt gebruikt. „De rechter kan commercieel gebruik als redelijk belang beoordelen. Nabestaanden zouden zich in zo’n geval kunnen verzetten tegen publicatie, of een vergoeding kunnen vragen”, legt Visser uit. De overledene moet wel een „verzilverbare populariteit” hebben. Oftewel: hij moet bekend zijn en een redelijke rol hebben in de film of commercial.

Visser denkt dat als een Nederlandse acteur net als Cushing digitaal tot leven wordt gewekt de nabestaanden een ‘redelijk belang’ hebben. Maar als acteur ben je afhankelijk van wat de nabestaanden willen toelaten. Voor een nabestaande kan het aanlokkelijk zijn om een slaatje te slaan uit de digitale versie van een ouder, echtgenoot of kind. Anders dan in de VS zijn je portretrechten niet overdraagbaar naar een stichting.

5. Hoe kan een Nederlandse acteur zichzelf wel beschermen tegen ongewenste herrijzenis?

Eigenlijk niet, als een digitale kopie van een overleden acteur onder portretrecht gaat vallen. Je kan als acteur in je testament laten opnemen of en waarvoor je digitaal tot leven gewekt zou willen worden, maar directe nabestaanden zijn niet verplicht om zich daaraan te houden, zo zegt Visser. „Het is een morele keuze voor de nabestaande.” Advocaat Alberdingk Thijm: „Ik kan me voorstellen dat er behoefte komt aan wettelijke bescherming van je digitale kopie.”

En wat als je geen directe nabestaanden hebt? Dan is er niemand om zich te beroepen op het portretrecht van de overledene. Dan kan elk bedrijf of studio met de digitale herrijzenis van een acteur aan de haal.