SPD zet nieuwe man in tegen Merkel

Kandidaat-kanselier

De Duitse sociaal-democraten vreesden met hun impopulaire leider onder de 20 procent te zakken. De traditionele achterban is apathisch, of ziet meer in anti-immigratiepartij AfD.

Ook de Duitse sociaal-democraten gaan dit jaar de verkiezingen in met een nieuwe leider. De oude heeft de afgelopen jaren te veel politiek kapitaal verspeeld.

In Frankrijk ziet de onpopulaire president Hollande af van een tweede termijn en strijden Manuel Valls en Benoît Hamon nu om het leiderschap van de Parti Socialiste – zondag valt de beslissing. In Nederland moest Diederik Samsom bij de PvdA plaats maken voor Lodewijk Asscher. En de Duitse voorzitter van de SPD, Sigmar Gabriel, tevens vicekanselier en minister van Economische Zaken, maakte dinsdag na maandenlang aarzelen bekend dat hij zijn partij dit najaar bij de Bondsdagverkiezingen niet zal aanvoeren als uitdager van bondskanselier Merkel. „Als ik zou aantreden zou ik verliezen, en met mij de SPD”, zegt hij in een interview met het weekblad Stern.

Gabriel (57) maakt plaats voor Martin Schulz (61), die tot begin dit jaar voorzitter was van het Europees Parlement. Gabriel verdwijnt niet van het politieke toneel. Hij wordt minister van Buitenlandse Zaken, als opvolger van zijn partijgenoot Frank-Walter Steinmeier die volgende maand tor president wordt gekozen door de leden van de Bondsdag en vertegenwoordigers van de deelstaten. Op Economische Zaken wordt Gabriel opgevolgd door de ervaren staatssecretaris Brigitte Zypries, die in twee eerdere kabinetten minister van Justitie was.

Net als de Franse en de Nederlandse zusterpartijen staat de SPD er in de peilingen slecht voor – zij het wel mínder slecht. De Duitse sociaal-democraten zouden nu goed zijn voor net iets meer dan 20 procent van de stemmen, terwijl ze in 2013 nog 25,7 procent behaalden en in 2005 nog 34,2 procent. En gezien de beroerde persoonlijke populariteitscijfers van Gabriel was het schrikbeeld, bij hem en veel van zijn partijgenoten, dat ze door de 20-procentsgrens zullen zakken bij de verkiezingen op 24 september.

Hoge prijs voor coalitie met Merkel

Voor het regeren in de zogeheten ‘grote coalitie’ met de CDU/CSU onder leiding van Merkel, dreigt de partij een hoge prijs te moeten betalen. Voor Gabriel heeft dat een grote rol gespeeld bij zijn besluit om niet aan te treden als kandidaat voor het kanselierschap, en het partijleiderschap na ruim zeven jaar over te dragen.

„Alle peilingen geven aan dat de mensen geen grote coalitie meer willen”, zegt hij in Stern. En omdat hij de afgelopen jaren voor de SPD-aanhang met die coalitie vereenzelvigd werd, „is Schulz nu de geëigende man” om de verkiezingscampagne aan te voeren en de kandidaat voor het kanselierschap te zijn. Schulz staat voor een nieuw begin. Hij zit in Bondsdag noch regering, en heeft zijn handen vrij om de strijd met Merkel aan te gaan. Voor haar beleid heeft hij geen medeverantwoordelijkheid gedragen. Het partijbestuur en een speciaal partijcongres moeten de promotie van Schulz nog wel goedkeuren, maar niemand verwacht daarbij problemen.

Maar ook met Schulz aan het hoofd is succes voor de SPD allerminst gegarandeerd. Merkel, die opgaat voor een vierde termijn, is nog steeds een formidabele tegenstander. Ondanks alle kritiek op haar vluchtelingenbeleid is haar persoonlijke populariteit nog altijd groot. En de christen-democraten, CDU en de Beierse CSU, zijn ondanks maandenlang onderling geharrewar volgens peilingen nog altijd goed voor zo’n 36 procent van de stemmen.

Weinig ervaring

Een kwetsbaar punt van Schulz is dat zijn enige ervaring in de Duitse binnenlandse politiek bestaat uit de tien jaar dat hij burgemeester was van het plaatsje Würselen (39.000 inwoners). Is zijn Europese ervaring genoeg om in het politieke bedrijf in Berlijn overeind te blijven? En kan hij zich ontpoppen tot een geloofwaardige kandidaat voor het kanselierschap? Twijfel daarover moet hij snel zien weg te werken.

Behalve de Bondsdagverkiezingen over acht maanden zijn er dit voorjaar al drie deelstaatverkiezingen die als graadmeter voor de landelijke stemming gezien worden: in Saarland (26 maart), in Sleeswijk-Holstein (7 mei) en in het grote, en van oudsher voor de SPD heel belangrijke Noordrijn-Westfalen (14 mei).

De opkomst van de anti-immigratiepartij AfD vormt voor de SPD een stevig probleem. Onder delen van de traditionele SPD-achterban heerst apathie of slaan de ideeën van de nieuwe partij aan. De AfD is groot geworden door voortdurend harde kritiek op Merkel te leveren. Ze functioneert als het ideale doelwit voor de partij, die dan ook bijzonder blij reageerde toen Merkel eind vorig jaar aankondigde opnieuw kandidaat voor het kanselierschap te willen zijn.

Dat nu de andere grote partij, de SPD, Martin Schulz in de aanvoerdersrol opstelt is opnieuw een welkome ontwikkeling voor de zeer europakritische AfD. „Want niemand”, schrijft de Frankfurter Allgemeine Zeitung in een commentaar, „vertegenwoordigt zozeer ‘Brussel’ en het ‘establishment’ als hij.”

Ondertussen heeft de SPD ook van links tegenwind te duchten, van de Groenen en Die Linke. Gabriel kwam bijvoorbeeld keer op keer onder vuur van links over de grote Duitse wapenexport.

De laatste maanden had hij overigens enkele politieke successen geboekt. Door persoonlijke interventie hielp hij de ondergang te voorkomen van een grote supermarktketen, waarmee zo’n vijftienduizend banen werden gered. Ondanks veel verzet in zijn partij wist hij de goedkeuring af te dwingen van het Europese handelsverdrag met Canada, CETA. En tegen de zin van Merkel wist hij door te drukken dat Steinmeier president zal worden. Maar dat alles leverde hem niet de populariteit op die hij nodig had om zijn partij te blijven aanvoeren.