Nieuwe SPD-leider heeft handen vrij voor harde strijd met Merkel

Ook de Duitse sociaal-democraten gaan dit jaar de verkiezingen in met een nieuwe leider. Maar ook met Schulz aan het hoofd is succes voor de SPD allerminst gegarandeerd.

SPD-leider Sigmar Gabriel en voorzitter van het Europees Parlement Martin Schulz op het partijcongres in 2015. Fabrizio Bensch/Reuters

Ook de Duitse sociaal-democraten gaan dit jaar de verkiezingen in met een nieuwe leider. De oude heeft de afgelopen jaren te veel politiek kapitaal verspeeld.

In Frankrijk ziet de onpopulaire president Hollande af van een tweede termijn en strijden Manuel Valls en Benoît Hamon nu om het leiderschap van de Parti Socialiste. In Nederland moest Diederik Samsom bij de PvdA plaats maken voor Lodewijk Asscher. En de Duitse voorzitter van de SPD, Sigmar Gabriel, tevens vicekanselier en minister van Economische Zaken, maakte dinsdag na lang aarzelen bekend dat hij zijn partij dit najaar bij de Bondsdagverkiezingen niet zal aanvoeren als uitdager van bondskanselier Merkel. „Als ik zou aantreden zou ik verliezen, en met mij de SPD”, zegt hij in een interview met het weekblad Stern.

Gabriel (57) maakt plaats voor Martin Schulz (61), die tot begin dit jaar voorzitter was van het Europees Parlement. Gabriel verdwijnt niet van het politieke toneel. Hij wordt minister van Buitenlandse Zaken, als opvolger van zijn partijgenoot Frank-Walter Steinmeier die volgende maand tor president wordt gekozen door de leden van de Bondsdag en vertegenwoordigers van de deelstaten. Op Economische Zaken wordt Gabriel volgens Duitse media opgevolgd door staatssecretaris Brigitte Zypries.

Peilingen

Net als de Franse en de Nederlandse zusterpartijen staat de SPD er in de peilingen slecht voor – zij het wel minder slecht. De Duitse sociaal-democraten zouden nu goed zijn voor net iets meer dan 20 procent van de stemmen, terwijl ze in 2013 nog 25,7 procent behaalden. En gezien de beroerde persoonlijke populariteitscijfers van Gabriel was het schrikbeeld, bij hem en veel van zijn partijgenoten, dat ze door de 20-procentsgrens zullen zakken bij de verkiezingen op 24 september.

Voor het regeren in de zogeheten ‘grote coalitie’ met de CDU/CSU onder leiding van Merkel, dreigt de partij een hoge prijs te moeten betalen. Voor Gabriel heeft dat een grote rol gespeeld bij zijn besluit om niet aan te treden als kandidaat voor het kanselierschap, en het partijleiderschap na ruim zeven jaar over te dragen.

„Alle peilingen geven aan dat de mensen geen grote coalitie meer willen”, zegt hij in Stern. En omdat hij de afgelopen jaren voor de SPD-aanhang met die coalitie vereenzelvigd werd, „is Schulz nu de geëigende man” om de verkiezingscampagne aan te voeren en de kandidaat voor het kanselierschap te zijn. Schulz staat voor een nieuw begin. Hij zit in Bondsdag noch regering, en heeft zijn handen vrij. Het partijbestuur en een speciaal partijcongres moeten de promotie van Schulz nog goedkeuren, maar niemand verwacht daarbij problemen.

Maar ook met Schulz aan het hoofd is succes voor de SPD allerminst gegarandeerd. Merkel, die opgaat voor een vierde termijn, is nog steeds een formidabele tegenstander. Ondanks alle kritiek op haar vluchtelingenbeleid is haar persoonlijke populariteit nog altijd hoog. En de christen-democraten, CDU en de Beierse CSU, zijn ondanks maandenlang onderling geharrewar volgens peilingen nog altijd goed voor zo’n 36 procent van de stemmen.

Ervaring

Een kwetsbaar punt van Schulz is dat zijn enige ervaring in de Duitse binnenlandse politiek bestaat uit de tien jaar dat hij burgemeester was van het plaatsje Würselen (39.000) inwoners. Is zijn Europese ervaring genoeg om in het politieke bedrijf in Berlijn overeind te blijven? En kan hij zich ontpoppen tot een geloofwaardige kandidaat voor het kanselierschap? Twijfel daarover moet hij snel zien weg te werken.

Behalve de Bondsdagverkiezingen van over acht maanden, zijn er dit voorjaar al drie deelstaatverkiezingen die als graadmeter voor de landelijke stemming gezien worden: in Saarland (26 maart), in Sleeswijk Holstein (7 mei) en in het grote, en van oudsher voor de SPD heel belangrijke Noordrijn-Westfalen (14 mei).

De opkomst van de anti-immigratiepartij AfD vormt voor de SPD een aanzienlijk probleem. Onder delen van de traditionele SPD-achterban heerst apathie of slaan de ideeën van de nieuwe partij aan.

Gabriel had juist de laatste maanden enkele successen geboekt. Door persoonlijke interventie hielp hij de ondergang te voorkomen van een grote supermarktketen, waarmee zo’n 15.000 banen werden gered. Hij wist, ondanks veel verzet in zijn partij, de goedkeuring af te dwingen van het Europese handelsverdrag met Canada, CETA. En tegen de zin van Merkel wist hij door te drukken dat Steinmeier president zal worden. Maar dat alles leverde hem niet de populariteit op die hij nodig had om zijn partij te blijven aanvoeren.