In een dood lichaam leeft het DNA nog dagen door

Genetica

Komen cellen na iemands dood abrupt tot stilstand? Of gaan ze door? Nieuw onderzoek zegt dat er genen zijn die na de dood pieken.

iStockphoto

Tot vier dagen na het overlijden van een mens of dier zijn er nog levende cellen in het dode lichaam actief. In deze cellen wordt volop DNA afgelezen. Ongeveer 500 genen zijn ná de dood zelfs actiever dan daarvoor, schrijven biologen deze woensdag in Open Biology, een academisch tijdschrift van de Britse Royal Society. Het onderzoek werd geleid door Peter Noble van de University of Washington.

Als een organisme sterft, sterven niet meteen alle cellen in het lichaam. De aanvoer van zuurstof, glucose en andere voedingsstoffen is misschien gestokt, maar in theorie kunnen individuele cellen een tijd overleven door in te teren op reserves en niet-cruciale celonderdelen te recyclen.

Nobles onderzoek komt naar eigen zeggen voort uit nieuwsgierigheid: komen cellen abrupt tot stilstand na het overlijden? Pruttelen ze wat na? Of bestaan er vaste patronen in het aftakelen en sterven van de laatste cellen? Zulke informatie kan in de toekomst nuttig zijn om te bepalen hoe lang geleden iemand is overleden. Of om de effectiviteit van transplantaties te onderzoeken.

Geïntrigeerd door de dood

Noble is al langer geïntrigeerd door de dood. In 2014 bracht hij al in kaart hoe lichaamsbacteriën, niet langer in toom gehouden door het immuunsysteem, over organen uitzwermen na het overlijden.

De activiteit van genen geeft een inkijkje in wat er in een cel gebeurt. Het leven is, op moleculair niveau, een netwerk van biochemische reacties dat wordt aangestuurd door het DNA. Genen in het DNA bevatten instructies voor de cel die eerst worden vertaald in de signaalstof RNA voordat ze worden uitgevoerd. Dit RNA is de stof die Nobles team gemeten heeft.

Als proefdieren gebruikte Nobles team zebravissen en muizen. De zebravissen werden verdoofd in ijswater en doodgevroren in vloeibaar stikstof van -196 graden Celsius. De muizen werden gedood door de nek te breken.

De biologen zagen dat er na de dood specifieke groepen genen geactiveerd werden. De meeste van die genen piekten na 24 uur, om daarna snel in activiteit af te nemen. Sommige genen worden waarschijnlijk aangeschakeld in een poging om de verloren evenwichten in de cel te herstellen. De cellen proberen bijvoorbeeld zuurstoftekort af te wenden en verkeerd gevouwen eiwitten te repareren.

Andere geactiveerde genen spelen een grote rol bij het regelen van immuunsysteem en ontstekingsreacties. Blijkbaar constateren de cellen de verwonding en infecties elders in het lichaam, en proberen ze zichzelf tegen bacteriën te beschermen.

De grootste verrassing was dat er genen aangeschakeld worden die tot nu toe alleen in embryo’s waren gezien. Bij dode muizen was bijvoorbeeld een gen actief dat de ontwikkeling van het oog en de hersenen regelt. Normaal gesproken staat er een stevige rem op deze embryonale genen, maar die rem valt blijkbaar weg na de dood. Een andere optie, schrijven de biologen, is dat de omstandigheden na de dood misschien lijken op die van het vroege embryo.

In een eerdere versie van dit artikel stond foutief dat de temperatuur van vloeibaar stikstof -80 graden Celsius zou zijn.