Column

Blijf niet griezelen, zet liever de luiken vast


De laatste jaren denk ik veel aan de Phelps en het groteske. De familie Phelps heeft naam gemaakt met het verstoren van begrafenissen en het beledigen van homo’s, militaire veteranen, conservatieve christenen en liberale democraten tegelijk. Dit onder de leuze ‘God haat nichten’. Volgens de Phelpsen zaait God dood en verderf om Amerika te straffen voor seksuele lichtzinnigheid en een moreel bankroet.

De familie is een tijd een lastige splinter in de voet van het land geweest, maar ook niet meer dan dat. Haar grote roem dankte ze aan de fascinatie van publiek en pers voor het groteske, voor verschijnselen die bizar zijn, monsterlijk en afschrikwekkend, en die met al hun afschuwelijkheid een nerveuze lach opwekken. De wijze, weloverwogen Louis Theroux kwam langs. Op alle academische discussiefora dook de naam Phelps om de haverklap op.

Deze fascinatie voor het weerzinwekkende heeft vele namen. De kunstwetenschappen buigen zich over het groteske. Freud heeft geschreven over das Unheimliche. In tijden van digitalisering wordt gesproken over the uncanny. De begrippen verschillen onderling, maar duiden op iets dat fascineert omdat het vertrouwd is en vreemd tegelijk, omdat het griezelig is, afkeer opwekt en daardoor aantrekt.

Ook Trump en Wilders danken hun roem aan de fascinatie voor het Unheimliche. Hun kiezers nemen hen niet serieus, geloven geen woord van wat ze zeggen, maar samenleving en media zijn niet weg te slaan van het bizarre. Trotse tegenstanders demonstreren hoe hartstochtelijk ze tegen zijn. Deze innige verknooptheid van afschuwelijkheid en afschuw teert op de omgang met verdrongen impulsen en taboes in de samenleving. Als ik een geleerde was, zou ik over castratie-angsten beginnen.

Zo houdt een mix van amusement, minderwaardigheidsgevoel, taboe, ‘celebrity culture’ en cabaret iedereen net zolang bezig totdat de familie Phelps, als was het een soort omgekeerd nepnieuws, opeens echt aan de macht is. En wat dan te doen? Je kunt ach en wee roepen, maar griezelen om het Umheimliche heeft tot nu toe niet geholpen, en het zal ook in de toekomst weinig bijdragen aan werkelijke maatschappelijke bloei. Wat te doen? Weerbaar worden. De luiken vastzetten bij zwaar weer. Je kunt een ander niet veranderen, maar jezelf wel, om maar eens een wijs woord te spreken. Je kunt uitdragen en belichamen wat je belangrijk vindt. Ontwaakt, verworpenen der aarde. Je kunt de vrijheden verdedigen die we na lang nadenken hebben verwoord. Vormen de kwetsbaarheden in WhatsApp een ernstige bedreiging voor de vrijheid van meningsuiting? Dan zou je eens moeten nadenken over je eigen politieke kwetsbaarheid online.

Het is zwaar weer. Ons Europese humanisme wordt bedreigd door kapitalisme dat crises veroorzaakt en werknemers uitzuigt. Het wordt bedreigd door het nieuwe online-kapitalisme dat de markt afschaft; dat alle eigendom van de armen aan de rijken geeft. Het wordt bedreigd door de cultuur van opkomende economieën. Vervolgens geeft een mix van slaafsheid en opstandigheid, van amusementscultuur en celebrity culture, de macht in handen van miljardairs met politieke plannen. De groteske Trump. De uncanny Mark Zuckerberg.

De luiken vast zetten is geen overbodige actie. We kunnen blijven griezelen over het oprukken van de familie Phelps, maar er zijn nuttiger dingen te doen. Met de verkiezingen op komst kun je vragen stellen over macht. Waar zit die? Wie vertrouw je ermee? Langzaam moet duidelijk worden dat veel macht zich online concentreert. Controleer deze macht. Het is zorgelijk dat alle deskundigheid op het gebied van ICT vertrekt uit de Tweede Kamer. Haal die terug.

Buitenlandse mogendheden zijn 24 uur per dag bezig bij ons letterlijk het licht uit te doen en de watertoevoer af te sluiten. Krankzinnig genoeg willen veel Nederlanders juist nu stemmen op Wilders, die alleen opduikt in internationaal gezelschap en geld krijgt uit anonieme buitenlandse bronnen. Wie een beetje macht in eigen hand wil houden, doet er goed aan verdedigingswallen op te werpen tegen zoveel onduidelijke druk van buiten. Iedereen kan strijden tegen de bouw van een digitale infrastructuur die wereldwijd totalitarisme ondersteunt.

Griezelen over het Unheimliche is lang zo nuttig niet als de democratie overeind houden. Dat wil zeggen, controle uitoefenen op de macht. Kijken waar het geld vandaan komt, waar het heen gaat, welke verdelingsprincipes je verkiest in een wereld die wordt bepaald door online-kapitalisme. Een strategische stem is ditmaal niet genoeg, heb ik tegen mezelf gezegd. Je zult meer jezelf moeten zijn dan je ooit bent geweest.