Recensie

Adolescent in een ‘nieuw’ oud Rusland

The Student is eerder een sociaal-politieke allegorie dan een psychologische exercitie. ●●●●

Godsdienstwaanzinnige scholier Venja (Pyotr Skvortsov, liggend) met discipel Grizja (Aleksandr Gorchilin)

Scholier Venjamin heeft een vrij grimmig geval van godsdienstwaanzin. Thuis bouwt hij zijn jongenskamer om tot kloostercel, in de klas grossiert hij in apocalyptische bijbelspreuken en bedreigt hij docenten met zwavel en hellevuur.

Gewoon geloven is niet genoeg: Venja (Pyotr Skvortsov) eist dat zijn godsdienstleraar, een priester, het martelaarschap zoekt in Afghanistan in plaats van bidkaarsen te verkopen aan oude dames. Zijn favoriete doelwit is de liberale, Joodse biologiedocente Elena. Zij is zelf ook niet geheel vrij van bekeringsijver, zo wil ze Venja bewijzen dat Jezus homoseksueel was. Maar Venja is niet voor rede vatbaar, zeker niet voor haar rede: hij drijft Elena tot wanhoop door poedelnaakt te boeteprediken tijdens haar sekseducatie – met wortels en condooms – of bij de evolutieleer krijsend over de banken te springen in gorillapak.

Kirill Serebrennikov bewerkte in The Student het toneelstuk Märtyrer van Marius von Mayenburg in het besef dat dit stuk in een Russische context een extra dimensie krijgt, bevestigde hij vorige week per Skype vanuit Riga. In Rusland is dit drama ook een nieuwe ronde in de oude strijd tussen westersgezinden en slavofielen. „Al denk ik niet dat de film alleen relevant is in Rusland”, zegt Serebrennikov. „We beleven nu overal een revanche van de 20ste eeuw. In plaats van de 21ste eeuw in te gaan, trakteren de verliezers van gisteren ons op hun parodie van roestige ideeën.”

Rusland loopt in dat proces voorop, vermoedt Serebrennikov: onder Poetin maakte zijn land een scherpe wending van „een corrupt, pseudoliberaal miljonairsbewind” naar de aloude eenheid van volk, autocratie en orthodoxie. „Dat gebeurde in één klap met de inlijving van de Krim. Ik trad indertijd met mijn toneelgroep op in Parijs en keerde terug in een totaal ander land.”

In dat nieuwe oude Rusland, waar godsdienstonderwijs verplicht is op school, bloeit scholier Venja op. Wat hem drijft? Provocatiedrang, adolescente betweterigheid, seksuele frustratie? In het zwembad gluurt de broeiende Venja vanachter zijn beduimelde bijbeltje wel steels naar bikinimeisjes. Maar regisseur Serebrennikov zelf vindt Venja’s motieven niet zo interessant: hij gebruikt de Bijbel om macht te krijgen over zijn omgeving. „En door zijn succes vervalt hij in steeds ergere excessen.”

The Student is daarmee eerder een sociaal-politieke allegorie dan een psychologische exercitie. Het ware probleem schuilt bij schoolhoofd Lyudmilla, een opportunistische dragonder die telkens aan Venja’s fanatisme toegeeft. Zou een bikiniverbod inderdaad geen goed idee zijn? En is de liberale Elena niet ‘dogmatisch’ door alleen Darwins evolutieleer te onderwijzen en niet ook het scheppingsverhaal? De oer-Russische, onverschillige afzijdigheid van Elena’s echtgenoot helpt ook niet: in zo’n meeschuivende atmosfeer neemt de intimidatie en manipulatie van Venja monsterlijke vormen aan.