Recensie

Liever communist dan lid van ‘sekte’ De Stijl

De solo van Peter Alma (1886-1969) in Museum Arnhem toont hoe hij probeerde de arbeidersstrijd te dienen én de puurheid van De Stijl te bewaren.

Muurschildering van Peter Alma in het Amstelstation in Amsterdam. Foto Luuk Kramer

Hoeveel mensen lopen er niet achteloos aan voorbij? En het is nochtans het meesterstuk van Peter Alma (1886-1969), daar boven hun hoofden in het Amstelstation in Amsterdam. Twee enorme muurschilderingen zijn het, uit 1939. De opdracht was een dankbare stap voor Alma, die toen al een behoorlijke staat van dienst had als wandkunstenaar.

Daarbij paste het thema van treinverkeer hem als communist uitstekend, zo’n vervoersmiddel voor iedereen, en teken van moderniteit bovendien. Op twee keer twintig meter breed zette hij dit symbool van een nieuwe toekomst uiteen: gestroomlijnde treinstellen, snel, strak. Bijeengebracht in dynamische composities, diagonalen, kruisend, in beweging en ook opstijgend, torenen ze sindsdien als een machtig visioen boven de forensen uit.

Maar er is nog iets bijzonders aan deze hedendaagse vertelling. Dat is de manier waarop de treinen elkaar kruisen. Ze doen dat namelijk in een klassiek moderne compositie van vlakken, kleuren, lijnen, die op zijn plek valt in Alma’s museumsolo die deel uitmaakt van het De Stijljaar 2017. Want, vóór het Amstelstation, en na wat kubistische stillevens, was Alma vanaf 1917 betrokken bij De Stijl. Maar, zelfs al zonder de zaalteksten in Arnhem te lezen, zie je dat dat problemen moest geven. Zijn stijl was niet Dé Stijl.

Verstandelijk sectarisme

Zwarte lijnen telden toch op tot een arbeiderssilhouet, vierkanten werden een metselverband, een blauwe abstracte vorm een zaag. „Als beeldende kunst niet te verantwoorden” schreef Theo van Doesburg in het tijdschrift De Stijl waarop Alma de beweging „verstandelijk sectarisme” noemde. Hij verliet De Stijl, inmiddels lid geworden van de Communistische Partij Holland – een nieuwe roeping.

Dat levert in Museum Arnhem een zaal op van stakende arbeiders, gebalde vuisten, Lenin, fabrieken. In de jaren dertig werkte hij mee aan het verbeelden van de vijfjarenplannen van Stalin – de Sovjet-Unie trok tal van Europese avant-gardisten die voor de terreur van Stalin behoorlijk blind zouden zijn.

Alma’s politieke kleur is duidelijk. Maar, wat de tentoonstelling zo boeiend maakt, is dat je ziet hoe hij intussen steeds zocht naar wat kunst kon betekenen. Dat wil zeggen: die moest de arbeidersstrijd dienen, dat stond buiten kijf. Maar hoe?

De Stijl stond voor een puurheid die hij ideologisch correct vond, maar te abstract – letterlijk zowel als figuurlijk. Daar kon geen arbeider kaas van maken. Dus moest het figuratief. Maar hoe dan, waar? Dat bracht hem ertoe om mee te werken aan het beeldalfabet van de Oostenrijkse filosoof Otto Neurath: de eerste pictografie. Schema’s van arbeiders en goederen en fabrieken om de wereld te verklaren voor ook laaggeletterde burgers. Dit is misschien wel het ware succes van de kunst, want zo overal aanwezig – bewegwijzering, handleidingen, bosatlassen – dat iedereen deze beeldtaal kent, begrijpt, en niemand meer weet dat het kunst is.

Dat kun je tragiek noemen, of winst. Alma werkte in terreinen waar kunst stilletjes oplost in de wereld: dat geldt voor pictografie en voor kunst in de openbare ruimte. Veel kunstwerken aan Nederlandse gebouwen zijn er getuigenissen van hoe politieke en artistieke ismes elkaar vorige eeuw beïnvloedden, ook al kijkt niet iedereen ernaar.

Dat was ook Alma’s werkterrein. Hij verliet het schildersezel voor de beeldstatistiek, vanaf 1930 ging hij gebouwen decoreren, daarna verliet hij de communistische partij.

Zijn sociale thematiek bleef. Als hij dan, met zoveel ervaring, het Amstelstation decoreert, combineert hij al die bagage. De schilderingen geeft hij grandeur met de dynamische harmonie van De Stijl, wat hij verscherpt met een pictografische signaalfunctie, alles gelijkmatig belicht – zelfs de zon is hier communistisch gelijk voor iedereen. Dus mocht u nog eens door het Amstelstation lopen, kijk even omhoog.

Wie waren de oprichters van de Stijl, en hoe ontstond deze stroming? Bekijk de video: