Factcheckrubriek harder nodig dan ooit, nu zelfs de Amerikaanse president glashard liegt

De waarheid in het tijdperk-Trump

Zeker nu de president van de VS af en toe een loopje neemt met de waarheid, zijn factcheckrubrieken, zoals nrc.next die in 2012 begon, van belang. „Uitspraken over beleid bleken al snel niet op feiten te zijn gebaseerd maar op aannames.”

Illustratie Hajo

In de week waarin inkomend president Donald Trump glashard liegt over het aantal aanwezigen bij zijn inauguratie bestaat de factcheckrubriek van NRC vijf jaar. Harder nodig dan ooit, zo’n factcheckrubriek, zou je zeggen. Nu zelfs de Amerikaanse president zo opzichtig een loopje neemt met de feiten zijn er gelukkig nog journalisten die vertellen hoe het werkelijk zit. Of maakt het helemaal niet meer uit als wordt aangetoond dat de president van de Verenigde Staten liegt? Ook tijdens zijn campagne was al duidelijk dat Trump het niet zo nauw neemt met de feiten en toch werd hij gekozen. Zijn burgers nog wel geïnteresseerd in de feiten, of is er een grote groep die alleen nog maar wil horen wat in zijn of haar straatje past?

Voormalig hoofdredacteur Rob Wijnberg van nrc.next introduceerde de factcheckrubriek vijf jaar geleden juist om het checken van feiten, wat tot dan vooral impliciet gebeurde, expliciet te maken, om het belang van de feiten te vergroten. In de verkiezingscampagne van 2012 speelden de feiten vervolgens een grote rol. „Al snel bleek dat allerlei beweringen waarop beleid werd gebouwd geen feiten maar aannames waren. Voor premier Rutte werd het een politiek probleem, toen Samsom [PvdA, red.] hem voortdurend aanviel op uitspraken die onwaar bleken te zijn. Het imago van Rutte als minder betrouwbare politicus werd destijds gevestigd”, zegt Wijnberg.

Zo checkte NRC twee weken voor de verkiezingen van 12 september 2012 van vier lijsttrekkers – Emile Roemer (SP), Geert Wilders (PVV), Diederik Samsom (PvdA) en Mark Rutte (VVD) – telkens twee beweringen die ze in het RTL-verkiezingsdebat deden. Rutte kreeg als enige tweemaal onwaar: hij stelde ten onrechte dat de VVD tegen verhoging van het eigen risico in de zorg was en dat Nederland wereldwijd de hoogste belastingdruk kent.

Alhoewel de betrouwbaarheid van Rutte destijds schade opliep, behaalde de VVD wel 41 Kamerzetels. Uit een peiling van Maurice de Hond bleek onlangs dat 71 procent van de ondervraagden Rutte niet geloofde toen hij zei dat regeren met de PVV is uitgesloten. Ook andere politici deden schamper over Ruttes uitspraak. Met de geloofwaardigheid van de premier is het nog altijd niet goed gesteld, maar de VVD scoort onverminderd hoog in de peilingen. Ook lijkt het de achterban van Donald Trump niet te deren dat hij soms ronduit liegt. Hoe relevant zijn al die factcheckrubrieken dan?

Volgens Wijnberg, tegenwoordig hoofdredacteur van De Correspondent, is er geen reden om ermee te stoppen. „De strijd om de macht wordt veel meer bepaald door de vraag hoe burgers de wereld ervaren dan hoe die werkelijk is. Dat neemt niet weg dat we moeten blijven zoeken naar een realiteit die we delen. Als iedereen in zijn eigen werkelijkheid leeft, en iedereen verwacht dat die realiteit zich aanpast aan zijn of haar wensen, wordt samenleven onmogelijk”, zegt Wijnberg. Hij trekt de vergelijking met een voetbalcompetitie waarin je favoriete team altijd bovenaan staat. Wijnberg: „Dan wordt het spelletje zelf onmogelijk.”

Gebrekkige statistiek

Bovendien is de factcheckrubriek er niet alleen om politici te controleren. Iedereen met enige invloed kan aan de beurt komen. Ook wetenschappers. In het toonaangevende wetenschappelijke tijdschrift Nature stond onlangs dat de alleroudste mensen ter wereld sinds 1995 niet meer ouder worden. Conclusie van de factcheckrubriek: ongefundeerd. Het artikel bleek gebaseerd op gebrekkige statistieken.

De factcheckers van NRC liggen zelf ook weleens onder vuur, meestal vanwege de conclusie. Toen financieel geograaf Ewald Engelen vorig jaar stelde dat de economie van Oekraïne „precies even groot” was als die van Noord-Holland, om aan te tonen dat Oekraïne als exportmarkt nauwelijks van belang is voor Nederland, kreeg hij als oordeel ‘onwaar’. Het bbp van de Noord-Hollandse economie bleek namelijk nog 13 miljard euro gróter dan dat van Oekraïne. In dit soort gevallen mag de factchecker wel iets rekkelijker zijn, vond hoofdredacteur Peter Vandermeersch. ‘Grotendeels waar’, was volgens hem meer op zijn plaats geweest, want anders zou de zuurgraad in de factcheckrubriek wel erg hoog worden.

Gelukkig zijn de onderwerpen niet altijd bloedserieus. Ook uitspraken als ‘Van bitcoins kan je geen stokbrood kopen’, ‘Drenten gelukkigste Nederlanders in mei’ en ‘Knop die liftdeur sluit is niet aangesloten’ zijn in 2016 voor u gecheckt. De respectievelijke conclusies: grotendeels waar, ongefundeerd en onwaar.