De premier deelt z’n groeiende ongemak

Verkiezingen

„Doe normaal of ga weg.” Per open brief richtte premier Rutte zich maandag tot ‘alle Nederlanders’. Doordachte campagnestrategie. Alleen de Teevendeal zat dwars.

Foto BART MAAT / ANP

De VVD heeft het zekere voor het onzekere genomen met de open brief van partijleider Mark Rutte aan alle Nederlanders. Samengevat schrijft hij: „Doe normaal of ga weg.”

Alle uitgeverijen van de kranten waar de brief als paginagrote advertentie in zou komen, hebben een contractje moeten ondertekenen. Ze mochten de inhoud niet alvast met hun collega’s van de redacties delen.

Het nieuwtje had zomaar kunnen ‘weglopen’, in het weekend, als een journalist wakker zou worden en er een nieuwsbericht van zou maken. Zoiets zou ten koste gaan van ‘Hét Moment’, dat de VVD graag wilde, als de kranten op maandagochtend overal in het land op de deurmat ploffen.

Zulke afspraken worden bijna nooit gemaakt. Het mediabureau waar de VVD mee werkt, bedacht de voorwaarde en de liberalen vonden het een slim plan. Het laat zien hoe grondig de VVD de campagneagenda bewaakt.

Het werkte. De enige redactie die goed en wel van de brief wist, was die van het Algemeen Dagblad. Die had maandag een interview met Rutte over de brief. Hij schrijft daarin dat Nederlanders een „groeiend ongemak” voelen „wanneer mensen onze vrijheid misbruiken om hier de boel te verstieren, terwijl ze juist naar ons land zijn gekomen voor die vrijheid. [...] Ik begrijp heel goed dat mensen denken: als je ons land zo fundamenteel afwijst, heb ik liever dat je weggaat. Dat gevoel heb ik namelijk ook. Doe normaal of ga weg.”

Hiermee probeert Rutte vooral die Nederlanders aan zich te binden die zich zorgen maken over migranten en asielzoekers. en hun positie in de Nederlandse samenleving. Het is de groep kiezers die nu snel voor de PVV van Geert Wilders gaat. In het AD zegt Rutte dat hij heus niet alleen Marokkaanse of Turkse Nederlanders bedoelt. Want „iedereen” die het in Nederland niet bevalt heeft de keuze te vertrekken, zegt Rutte.

Toch denkt iedereen in Den Haag dat hij voorál mensen met een migratie-achtergrond bedoelt. Dat komt ook door de ‘pleur op’-uitspraak die hij vorig jaar zomer in het programma Zomergasten heeft gedaan. Hij verdedigt nog altijd zijn reactie van toen: het is volgens Rutte de enige juiste reactie op een Turks-Nederlandse demonstrant die recht in een tv-camera ‘rot op’ riep, tijdens een demonstratie tegen de mislukte coup in Turkije. Of zulke taal ook premier-waardig is? De meeste oppositiepartijen spraken er schande van.

Het feestje verpesten

De hele campagne-maandag had in het teken moeten staan van De Brief, van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat. In Goedemorgen Nederland kwam VVD-minister Jeanine Hennis-Plasschaert (Defensie) aan de vroege vogels uitleggen waarom Rutte de brief schreef. „Om duidelijk te maken dat het 15 maart ergens over gaat, wat voor land willen we zijn?” Voor de avondmensen schoof Rutte zelf aan, bij RTL Late Night. Daarvoor had hij er de Britse BBC al mee gehaald.

Alleen aan het begin van de avond kwam, zoals vaker afgelopen jaren, de Teevendeal het feestje voor de VVD verpesten. Televisieprogramma Nieuwsuur had nieuws over minister Ard van der Steur (Veiligheid en Justitie, VVD). Bij zijn partij wisten ze dat er deze week nieuws over zou komen. Maar pas zondagavond was hen duidelijk dat dit óók op maandag zou zijn.

Anders dan Van der Steur in Tweede Kamer als minister had gezegd, wist hij in zijn tijd als parlementariër wél al dat toenmalig staatssecretaris Fred Teeven (Veiligheid en Justitie, VVD) zich het bedrag van de deal nog ongeveer herinnerde. Nieuwsuur bracht een brief naar buiten waaruit dit zou blijken.

In het ‘eigen’ liveuurtje van Mark Rutte met kijkers op Facebook kreeg hij er ook vragen over. „Moet minister Van der Steur ook niet gewoon eens een beetje normaal gaan doen?” Volgens Rutte bleef die Teevendeal een „hele vervelende kwestie”, maar waren de brieven die Nieuwsuur aanhaalt, wel „bekend” bij de commissie die onderzoek deed naar de deal.

De oppositie wil hier het fijne van weten. Dinsdag vragen acht partijen, van SP tot PVV, een debat aan.

De Teevendeal was van begin af aan vooral ellendig voor de VVD’ers uit het kabinet en dat is nu niet anders. De nieuwe publiciteit rond ‘het bonnetje’ en wat Van der Steur ervan wist, past precies in het verloop van de campagne. De meeste lijsttrekkers richten zich toch al vooral op Rutte en de VVD. Dit nieuws komt de geloofwaardigheid van de liberalen niet ten goede.

Reacties: nogal ongeloofwaardig

Maandag overdag vonden ook bijna alle politieke partijen het nodig om uitgebreid op Ruttes brief te reageren. Sybrand van Haersma Buma (CDA) schreef een briefje op Facebook waarin hij Rutte „volstrekt ongeloofwaardig” noemde. Voor een „morele revolutie is een fundamentele verandering nodig, geen krantenadvertentie”, schrijft hij. Buma zag de „publieke moraal” verloren gaan, en „Rutte wilde dat thema nooit oppakken”.

Zelf ziet Rutte dat anders, hij verwijst dan naar zijn toespraak over de ‘Dikke Ik’, anderhalf jaar geleden, waarin hij kritisch was op de focus op eigenbelang in de samenleving. PvdA-leider Lodewijk Asscher noemde Rutte een „slap aftreksel van een populist”. Zijn team nam een tegenfilmpje op, met afgewisseld beelden van Rutte en Asscher: „Dit vinden wíj normaal doen.” Geert Wilders maakte óók een reactiefilmpje. Vier jaar Mark Rutte aan de leiding, zei hij, „betekent iedere dag opnieuw een stukje minder Nederland”.

Zo is de campagne nog weer sterker gericht op de vraag waar Nederlandse waarden volgens de verschillende lijsttrekkers op neerkomen. En waar Rutte het houdt bij de stevige suggestie dat vooral mensen met een migrantenachtergrond zich moeten afvragen of ze hier wel horen, zegt Wilders dat hardop. De premier voert volgens hem „een levensgevaarlijke opengrenzenpolitiek”. „Als u zo doorgaat”, waarschuwt hij, „is er nog maar één norm in dit land: de islam”.

Dit is een uitgebreidere versie van een eerdere versie van dit artikel.