Brexit zet het nieuwe Supreme Court in de schijnwerpers

Uitspraak Als het Supreme Court dinsdag besluit dat het Britse parlement een grote stem krijgt in de manier waarop de Britten uit de EU stappen, kan dat de plannen van May flink in de war schoppen.

Foto Hayoung Jeon/epa

Tussen het goddelijke, het iconische en het democratische valt de rechtsprekende macht in het niet, aan Parliament Square. Voor Westminster Abbey, de Big Ben en het Lager- en Hogerhuis staan toeristen stil om foto’s te maken. Daar kijken de standbeelden van Gandhi, Mandela en Churchill op uit. Niemand die zich bekommert om het lichtgrijze gebouw in de schaduw. Maar de elf rechters die daar zetelen, kunnen dinsdag de Brexit-strategie van Theresa May danig verstoren.

Nog nooit stond het Supreme Court zo in de schijnwerpers, nog nooit behandelde het acht jaar oude rechtscollege zo’n gevoelige zaak. De rechters moeten dinsdagochtend oordelen in hoeverre Theresa May toestemming nodig heeft van het parlement om de Brexit ten uitvoer te brengen. Als blijkt dat ze niet alleen het parlement in Westminster moet raadplegen, maar ook de parlementen in Noord-Ierland, Schotland en Wales, zullen de rechters het zwaar krijgen. Grote kans dat hen verweten wordt de Brexit te willen frustreren, dat zij de stem van het volk niet serieus nemen.

Volksverraders

Dat overkwam drie rechters van het Londense High Court eerder in deze zaak. Zij stelden eind vorig jaar de mediagenieke investeerder Gina Miller, de Londense kapper Deir Dos Santos en anderen in het gelijk: May moest het parlement in Westminster om toestemming vragen. De rechters werden in de rechtse pers en door fanatieke Brexiteers weggezet als elitaire technocraten en volksverraders.

Tegen het besluit van het High Court ging de regering in beroep. De Schotse, Welshe en Noord-Ierse regeringen voegden zich bij de zaak. Tijdens de hoorzitting afgelopen december viel vooral de respectvolle en geleerde manier op waarop Queen’s Counsel James Eadie beargumenteerde waarom de regering gelijk had, en de eveneens beschaafde wijze waarop pleiter Lord Pannick uiteenzette waarom Gina Millar in haar recht staat. In de zittingzaal was de felheid, de verdeeldheid en de woede van het afgelopen jaar even verdwenen.

Gina Miller kon, via Pannick, rustig haar verhaal doen zonder xenofobe verwensingen te moeten doorstaan, zoals op straat, op internet en in de tabloids wel gebeurde. Supreme Court-voorzitter Neuberger toonde zich daar boos over.

„Het bedreigen van mensen omdat ze hun fundamentele recht gebruiken om naar de rechter te stappen, ondermijnt de rechtstaat.”

Amerikaanse naamgenoot

De rol van het Britse Supreme Court, opgericht in 2009 als vervanging van de Law Lords die onderdeel waren van het Hogerhuis, is minder verstrekkend dan zijn wereldberoemde en gezaghebbende Amerikaanse naamgenoot. Het verschil in de rol en statuur is verklaarbaar, zegt Simon James, partner bij advocatenkantoor Clifford Chance en gespecialiseerd in constitutioneel recht.

„Het Amerikaanse Hooggerechtshof moet een moderne toepassing geven aan een Grondwet uit 1789. Dat leidt tot uitspraken die het land veranderen en schokkend zijn. Wij hebben een ongeschreven grondwet die zich, middels het wetgevend proces van het parlement, veel natuurlijker evolueert.”

De Brexit-zaak dringt tot de kern van het Britse constitutioneel stelsel. Hoever strekt de bevoegdheid van de regering om te handelen? De regering van May betoogt dat buitenlands beleid, zoals het lid worden en opzeggen van internationale verdragen, valt onder het crown prerogative, de absolute macht van de kroon of haar regering. Dat beginsel werd voor het eerst serieus beperkt tijdens de Glorieuze Revolutie van 1688, toen de stadhouder Willem III het Kanaal overstak, Engeland binnenviel en de zittende vorst afzette met steun van leden van het parlement. Willem III en zijn vrouw Mary mochten regeren, maar erkenden in de Bill of Rights dat de kroon ondergeschikt was aan de macht van het parlement.

James:

„Het grootste deel van het constitutioneel recht werd geschapen in die bewogen zeventiende eeuw. Het gevolg is dat de advocaten en rechters in deze Brexit-kwestie zich voor interpretatie van staatkundige verhoudingen nu weer over zaken buigen die meer dan driehonderd jaar oud zijn.”

Als de rechters oordelen dat het parlement te Westminster inderdaad toestemming moet geven, zal Theresa May haast maken om de vereiste goedkeuring te bemachtigen. Als de rechters bepalen dat een simpele stemming volstaat, is dat voor May een snelle handeling, aangezien een meerderheid in het parlement de Brexit steunt. Maar de rechters kunnen ook eisen dat het Hoger- en Lagerhuis een uitgebreide uittredingswet moeten aannemen. Zo’n wet behandelen kost tijd en zou het tijdspad van May — voor eind maart formeel aankondigen te willen vertrekken — in gevaar brengen.

Schotland en Noord-Ierland

Nog schadelijker voor May is als het Supreme Court besluit dat de parlementen in Schotland, Noord-Ierland en Wales moeten instemmen met de Brexit. De Noord-Ieren zeggen dat de Brexit indruist tegen de Goede Vrijdagakkoorden. De vredesakkoorden die de basis zijn voor het politieke bestuur in Belfast gaan er vanuit dat zowel de Ierse Republiek als het VK EU-lid zijn. Dat fundament aantasten, kan niet zonder Noord-Ierse toestemming, vinden zij.

De Schotse regering beargumenteert dat de Europese Unie niet louter buitenlands beleid is. Aangezien meerdere Europese beleidsterreinen, zoals landbouw- of milieubeleid, in het Britse systeem aan Belfast, Edinburgh en Cardiff toekomen, vindt de Schotse regering dat het Schotse parlement moet instemmen met de Brexit.

Als de rechters het instemmingsrecht erkennen, is dat voor May een kopzorg. In het Schotse parlement is geen meerderheid voor de harde Brexit die May voorstelt. De Schotse premier Nicola Sturgeon staat dan plots zeer sterk. Zij kan medewerking met de Brexit afhankelijk maken van verregaande tegemoetkomingen, zodat Schotland na de Brexit dichtbij de EU blijft, met meer autonomie en ruime financiële compensatie.

Experts twijfelen of het Supreme Court zo ver gaat. Ze riskeren dat hun rol gepolitiseerd wordt. Bij aanvang van de hoorzittingen in december zei Lord Neuberger dat het zeker niet aan de rechters is om een oordeel te vellen over het referendumresultaat. Daar willen de tien Lords en één Lady van het Supreme Court niet aan tornen. De Britten hebben gesproken en uittreding zal plaatsvinden.