Scholieren gaan de politiek in – en media helpen een handje

Schrikbeeld van de moderne media: elke dag 1 april. Ook NRC bracht deze week het nieuws dat scholierenbond LAKS van plan was mee te doen aan de Kamerverkiezingen. Geintje, zo bleek.

Nee, niet leuk.

NRC meldde het online in een stevig bericht (Scholierencomité LAKS wil meedoen aan verkiezingen, 16 januari), op basis van het „officiële persbericht”.

De krant nam het nieuwtje de volgende dag kort mee in de rubriek Haagse Stemming, onder het kopje Partij zonder naam. Met een knipoog geformuleerd: de bond „had de bel niet gehoord” en de deadline om zich onder naam in te schrijven gemist.

Twee dagen later kwam de ontnuchtering: het was een stunt. De bond onthulde dat zelf met een filmpje op YouTube.

Was het te voorkomen?

De redacteur die het online bericht tikte, deed wat hij moest doen: hij belde met voorzitter „en lijsttrekker” Sven Annen (18), die alles bevestigde en nadere informatie gaf. Op de persconferentie van de bond in Nieuwspoort, waar een Haagse redacteur aanwezig was, werd ingegaan op vragen over de Kieslijst, de waarborgsom – en expliciet ontkend dat het een grap was.

Ja zeg, tegen zoveel georganiseerde leugens valt niet op te checken. Scepsis was er wel. Want gaat nu ook al een club met leden die meestal nog niet eens de stemgerechtigde leeftijd hebben de politiek in? Anderzijds, de grens tussen ernst en farce is toch al niet helder in Nederland, ook niet in de politiek.

In de krant werd aan de kop over het bedrog toegevoegd: media zijn boos.

Ja, geen wonder. Het voorval geeft opnieuw aan dat de drempel om ‘de media’ te misbruiken of voor te liegen om aandacht te trekken laag is geworden. NRC-hoofdredacteur Peter Vandermeersch riep „bedrijven, instanties en organisaties” in het bericht over het scholierenbedrog op mee te werken in de strijd tegen nepnieuws.

Ook andere journalisten, bij wie de stoom soms heet en hoog uit de oren kwam, legden een verband met nepnieuws, nu al een buzzword dat voor van alles wordt gebruikt. Human-hoofdredacteur Marc Josten sprak op de radio van een „non-lineaire oorlog” tegen de journalistiek. Hij wil een ‘Deltaplan’ tegen nepnieuws – wel ja, doe er meteen een Afsluitdijk tegen propaganda bij.

KRO-veteraan (en communicatieprofessional) Ton Verlind brieste na de LAKS-grap op zijn site: Nepnieuws: het is genoeg geweest! Hier moest onmiddellijk een scholierenkop rollen.

Allemaal begrijpelijk, maar in de heilige journalistieke woede wordt iets te veel op een hoop gegooid.

Allereerst, die stunt van het LAKS was ongein, maar geen ‘nepnieuws’ zoals we dat kennen uit, bijvoorbeeld, de Amerikaanse verkiezingen. Het lijkt me verstandig het laatste etiket, dat toch al aan inflatie onderhevig is, te reserveren voor verzonnen nieuws over een ánder, een persoon of een organisatie, in de hoop op die manier de werkelijkheid te beïnvloeden – misschien zelfs de uitslag van verkiezingen. Die strategie zit dicht aan tegen de klassieke wapens van propaganda en desinformatie uit de Koude Oorlog, aangejaagd door de mallemolen van sociale media. Overigens, ook ‘gewone’ media bedienen zich van zulk, vaak politiek gevoelig nepnieuws – men neme de Britse tabloids.

Bij het scholierenbedrog gaat het om een organisatie die niet liegt over een ander, maar over zichzelf. Laakbaar, zeer zeker, maar een club die zich daaraan schuldig maakt, zet vooral zijn eigen geloofwaardigheid op het spel. Ze hebben dus niet zozeer de democratie bedreigd, eerder zichzelf ongelooflijk stom in hun voet geschoten.

Want er is nog een verschil: bij stunts zoals die van het LAKS, een variant op de 1-aprilgrap, is het uitdrukkelijk de bedoeling dat ze uitkomen (ha, gefopt!). Dat ligt radicaal anders bij nepnieuws van het kaliber zoals dat wordt geproduceerd in Macedonië en elders. Daarvan is het juist de bedoeling dat het voor waar aangenomen blijft worden en reële effecten sorteert. Ja, dat iemand de verkiezingen verliest, bijvoorbeeld.

Die verschillen maken ook ander journalistiek weerwerk nodig.

Tegen georkestreerd bedrog van een organisatie over zichzelf is niet altijd op te checken. Maar achteraf afrekenen kan wél: het LAKS, dat een solide reputatie had opgebouwd, zal nu, ook door NRC, minder serieus worden genomen. De stunt ontploft dan in het gezicht van de grappenmaker. Zulke sancties liggen wat moeilijker met internationaal nepnieuws. Even Macedonië bellen om iemand ter verantwoording te roepen?

En: de krant kan in het algemeen de drempel verhogen voor mensen of partijen die iets zéggen te willen, of zéggen te gaan doen. Media staan bol van individuen die van alles willen, van een partij oprichten tot een boek schrijven of hun leven omgooien. Maar ooit was het adagium van een bureauredacteur die koppen met het woord ‘wil’ erin keihard afkeurde: willen kunnen we allemaal wel. Eerst zien, dan geloven.

Dat ging bijvoorbeeld op voor twee eerdere gevallen van bedrog waar de krant in tuinde; de stunt van een actiegroep die zich voordeed als kledingbedrijf CoolCat, en de hoax van een aparte ‘homowijk’ die zou worden gebouwd in Tilburg. In het laatste, meest spectaculaire geval (waarbij nota bene de burgemeester in het complot zat) moest één redacteur, met een telefonische bevestiging op zak, onder veel te hoge tijdsdruk het nieuws en een achtergrondstuk tikken – met meer tijd waren wellicht nieuwe twijfels gerezen. Overigens, geen enkel landelijk medium slaagde er die hele dag in het nieuws te ontzenuwen. Schrale troost.

Bij nepnieuws zit er maar één ding op: checken, blijven checken en vooral: argwanend blijven – ook als de hele meute al blaffend voorbijrent.

Reacties: ombudsman@nrc.nl