Nieuw museum voor de Holocaust

N8 Award

Het Nationaal Holocaust Museum: dat sprak jongeren het meest aan tijdens de Museumnacht in Amsterdam.

Het werk In Memoriam van Willem Volkersz in het Nationaal Holocaust Museum ‘in oprichting’ Foto Jonna Bruinsma

Willem Volkersz emigreerde op zijn 14de met zijn ouders naar de VS. Daarvoor, in de jaren vijftig, woonde hij in Amsterdam, waar hij op de 1e Montessorischool zat. In de Tweede Wereldoorlog werden van die 1e Montessorischool, een lagere school, 172 leerlingen en oud-leerlingen vermoord, Joden.

In Amerika werd Willem Volkersz kunstenaar. Daar maakte hij voor elk van die vermoorde kinderen een leeg, houten koffertje. Hij zette er hun naam, sterfplek, datum van overlijden (eerst de maand, dan de dag) en leeftijd op.

Margrit Weinberg, died Auschwitz, 6-10-1944, age 15

Arnold Emmering, died Sobibor, 7-23-1943, age 15

Justus Hoek, died Apeldoorn, 3-8-1945, age 17

Esther Frank, died Sobibor, 7-16-1943, age 13

172 koffers, allemaal leeg. Maar je mag er iets in stoppen, een tekening of een briefje. Wat ook kan: ze oppakken en er een stukje mee lopen, zoals wanneer je op reis gaat. Of ze op elkaar stapelen. Alsof je er een klein monument mee bouwt.

Gisteren kreeg het Nationaal Holocaust Museum de ‘N8 Award 2016’, een prijs voor de beste programmering tijdens de Amsterdamse Museumnacht (5 november). Het museum won daarmee van 55 andere culturele instellingen, De Brakke Grond werd tweede, derde was Arti et Amicitiae. De jury, 37 Amsterdamse jongeren die in de Museumnacht anoniem op pad waren gegaan, oordeelde dat het Nationaal Holocaust Museum het thema ‘vervolging toen en vervolging nu’ „verrassend en innovatief belichtte”. Bijvoorbeeld met die koffers. En experimenteel en aansprekend waren belangrijke criteria: de nacht is bedoeld om de interesse van jongeren voor musea te wekken.

Eigenlijk heet het museum ‘Nationaal Holocaust Museum in oprichting’. Het opende een half jaar geleden pas, en gebruikt van het gebouw waarin het is gehuisvest uit geldgebrek vooralsnog alleen de begane grond. Dat gebouw, de voormalige Kweekschool aan de Plantage Middenlaan in Amsterdam, ligt tegenover de Hollandsche Schouwburg, die in de Tweede Wereldoorlog diende als deportatieplaats van Joden naar de kampen in Westerbork, Vught en Duitsland. Bijna 600 kinderen ontkwamen aan dit lot, doordat ze via de tegenovergelegen crèche en onder meer de Kweekschool in veiligheid werden gebracht.

Met de voormalige Kweekschool bestaat het ‘Joods Cultureel Kwartier’ in Amsterdam nu uit vier instellingen, op loopafstand van elkaar: Nationaal Holocaust Museum, Joods Historisch Museum, Portugese Synagoge en Hollandsche Schouwburg. Wie de speciaal uitgezette wandelroute volgt, komt onderweg ook nog diverse monumenten (Dokwerker, Auschwitzmonument) en lieux de mémoire tegen, zoals de Henri Polaklaan, de Piet Meerburgbrug en andere naar verzetsmensen vernoemde bruggen.

Het Nationaal Holocaust Museum ziet er nog steeds uit als een Kweekschool: lokalen, kapstokken, betegelde gangmuren, linoleum op de vloer. Behalve voor de koffers van Willem Volkersz worden de ruimtes ook gebruikt voor een filminstallatie, k.364 van de Schot Douglas Gordon. Daarin volgt hij twee jonge, Israëlische violisten op hun reis naar Polen, het land dat hun (groot-)ouders in 1939 ontvluchtten.

Tijdelijke broedplaats

En er is, in een van de lokalen, het Joods Monument: een in 2005 opgezet, online monument met biografieën van intussen meer dan 100.000 Nederlandse Joden die de Holocaust niet overleefden. Klik je Margrit Weinberg aan, dan verschijnt haar handschrift in een van haar overgebleven poesiealbum. Over Justus Hoek meldt de site: „Op de avond van 6 maart 1945 werd bij de Woeste Hoeve, nabij Apeldoorn, een aanslag gepleegd waarbij SS-hoofdman Rauter zwaar gewond raakte. Als represaille zijn twee dagen later op de plek van de aanslag meer dan honderd personen geëxecuteerd. Justus Hoek was één van hen.”

Het Nationaal Holocaust Museum ‘in oprichting’ krijgt de N8 Award 2016 ook voor een onderdeel van het museum dat over een paar jaar verdwijnt. In afwachting van sponsorgeld voor renovatie, worden de eerste en tweede verdieping gebruikt door kunstenaarscollectief Ondertussen in de Kweekschool, „een tijdelijke broedplaats voor Amsterdamse kunstenaars en hun collega’s met een vluchtelingenstatus”.

Tijdens de Museumnacht was daar een name swinging party: kunstenaars en publiek wisselden van naam, die ze schreven op opgespelde badges. Zo kon je als bezoeker even ervaren hoe het is om iemand anders te zijn. Een vluchteling, bijvoorbeeld.

    • Gretha Pama