Column

Met kanseltaal los je de criminaliteit niet op

Zelden worden boeken in de week van publicatie al beloond met een verkiezingspamflet, maar dat is het uiterst leesbare De achterkant van Nederland. Hoe onder- en bovenwereld verstrengeld raken van journalist Jan Tromp en bestuurskundige Pieter Tops toch maar mooi gelukt. Tot hier en niet verder, brieste CDA-leider Sybrand Buma vorige week in een notitie tegen het falen van het kabinet met z’n ‘veiligheidspropaganda’ – terwijl in Brabant het criminele geld tegen de plinten klotst (2,5 miljard omzet), burgemeesters werden bedreigd, een stadhuis in vlammen opging, infiltratie en ondermijning door criminelen aan de orde van de dag was.

Het CDA-antwoord (roer moet om, bij wortel aanpakken) klonk vertrouwd. Het aantal coffeeshops moet tot nul teruggebracht („cannabis is troep”), „speciale interventieteams” van de politie gaan „vol de strijd aan”, alle drugsbezit wordt strafbaar, onderzoekstermijnen korter, straffen langer, hechtenis mag vroeger en vaker, meer capaciteit en dus geld naar justitie en politie, doelmatiger strafexecuties, etc.

Meer van hetzelfde dus en dat dan harder en vaker. Wéér een politicus erbij die handjeklap doet met strengere maatregelen. Alsof rechtshandhaving hetzelfde is als de strijd tegen hoog water: hogere dijken en meer pompen. Met Buma als dijkgraaf, poserend op het zojuist verstevigde talud. Cannabis is troep! Tot hier en niet verder! Beeld van de opgaande zon, aanzwellend Wilhelmus, wapperende driekleur.

Terwijl het boek van Tromp en Tops juist de sociale, culturele en maatschappelijke component van vooral drugscriminaliteit en fraude laat zien. Beide relatief slachtofferloze delicten. Althans, zolang ze elkaar niet met mitrailleurs op de snelweg achterna zitten, wat dus ook gebeurt. De achterkant van Nederland is vooral een antropologie van de drugsmafia, waarin de auteurs zich onder de (ex)kampers, de motorclubs, de Turkse Nederlanders begeven, met hun Oost-Europese en Marokkaanse handlangers en vooral hun bovengrondse dienstverleners met witte boorden en nette bv’s.

De achterkant is klassieke criminologie. Het laat zien hoe crimineel gedrag ingebed kan zijn, voortkomt uit sociale structuren, waarin het bijdraagt aan de cohesie en de zelfredzaamheid. Tromp en Tops laten de zelfbewuste onderklasse zien die voor zichzelf zorgt – en zich afzet tegen het gezag, de stad, de notabelen. Er zitten in deze asociale wereld elementen van klassenstrijd, verzet tegen discriminatie en soms historisch geworteld anti-etatisme. Criminaliteit is er een sociaal aanvaarde keuze, die rijkelijk wordt beloond en waar de eigen groep mee instemt of die tolereert.

Wat je ook meekrijgt, is de verwoestende werking van de sloten crimineel geld op de maatschappelijke verhoudingen. Als gids dienen de soms ernstig bedreigde burgemeesters, door de wol geverfde rechercheurs en gedreven en benarde officieren van justitie. Bij hen zit af en toe een behoorlijke dosis frustratie, cynisme en teleurstelling. Eén geïnterviewde officier ziet Brabant als Sodom en Gomorra waar het strafrecht (een ‘logistieke nachtmerrie’) maar beperkt nuttig is. Het bestuur is er inmiddels gaan experimenteren met hindermacht en eigen sancties. Ook niet zonder bezwaar.

Deels komt de frustratie omdat ‘ondermijning’ pas een jaar of vijf prioriteit heeft, terwijl het decennia de kans kreeg om uit de klauwen te lopen. Maar ook omdat men aanvoelt hoe diep verankerd en sociaal geaccepteerd deze criminaliteit is.

De kern van het boek zit dan ook in de waarschuwing dat repressie hooguit tijdelijk effect heeft. De sociale verhoudingen veranderen er niet door – „kijk naar de banlieues van Parijs”, zeggen Tromp en Tops. Meer repressie leidt daar tot meer explosieve situaties. Ik denk dat Buma die passage heeft overgeslagen of er liever niet over nadenkt.

Criminaliteit is altijd deel van een breder sociaal vraagstuk dat om langere adem en een bredere aanpak vraagt. En helaas vrijwel nooit een moreel probleem dat met kanseltaal en repressie ‘opgelost’ kan worden.

De auteur is juridisch commentator. Facebook: @nrcrecht