Marsreizigertje spelen op de Zuidpool

Fransen, Italianen en een Nederlander verbleven maanden op de verlaten Zuidpool om de Mars-missie na te bootsten. Waardoor kunnen vliegtuigen Antarctica maanden lang niet bereiken?

Turboprop-motoren van een Twin Otter worden voorverwarmd vlak voor vertrek van de zuidpool (22 juni 2016). National Science Foundation

Gaan we naar Mars? Het is nergens goed voor, natuurlijk, maar als wij in het Westen het niet doen, doen de Chinezen het. We moeten wel.

In ieder geval wordt er al krachtig drooggezwommen. Niemand weet nog hoe het technisch moet maar niets belet een ruimtevaartorganisatie alvast eens te kijken hoe het Marsreizigers kan vergaan in een benauwde capsule die, uit en thuis, 535 dagen onderweg is. De Russen bouwden iets na wat erop leek en daarin hebben zij, samen met de ESA, zes proefpersonen 520 dagen Marsreizigertje laten spelen. Psychologen noteerden wat er door ze heen ging.

Ook ontbrak natuurlijk de ziekmakende angst dat hij op het moment suprême gewoon op de planeet te pletter slaat.

’t Is geen wetenschap voor de eeuwigheid geworden, om het zachtjes te zeggen. De steekproef was klein en vreemd samengesteld. De proefpersonen wisten precies waar de onderzoekers naar zochten. Ook schoot de analogie tekort, schreven de psychologen zelf. In de namaakcapsule ontbrak de kosmische straling, de gewichtloosheid en de thrill, de opwinding die de echte Marsreiziger op zijn unieke missie zo zal bezielen. Ook ontbrak natuurlijk de ziekmakende angst dat hij op het moment suprême gewoon op de planeet te pletter slaat. Of door technisch falen niet meer weg komt. Of, heel ordinair, dat hij uitgerekend op Mars een blindedarmontsteking krijgt. Galstenen. Kanker. Die permanente doodsangst heeft misschien, je weet het niet, meer invloed op de geestesgesteldheid dan de uitzichtloze saaiheid van de reis en de irritante eigenaardigheden van de reisgenoten.

Meer angst

Meer thrill, meer angst, begreep de ESA. Zij besloot verder onderzoek te richten op mensen die noodgedwongen overwinteren in een extreem gelegen onderzoeksstation op Antarctica: het Frans-Italiaanse ‘Concordia’. Dat ligt op 3200 meter hoogte dicht bij de Russische basis Vostok waar het berekoud kan worden.

Vanaf Concordia bezien staat de zon 4 maanden per jaar volledig onder de horizon. In de lokale winter wordt het soms min 80 graden Celsius. De onderzoekers leven er negen maanden in totaal isolement. In de ontzettende kou en het diepe duister kan geen vliegtuig landen. ESA-bestuurder Marc Heppener gaf er voor de televisie een ijselijke beschrijving van. Vergeet ook de ijle lucht niet. Concordia is de Marsmissie ten voeten uit.

Thrill en angst, dus. En weer worden onschuldigen per e-mail door psychologen lastig gevallen. ‘Geef op een schaal van 1 tot 6 aan hoe goed u zich kunt concentreren.’ De Nederlandse arts Floris van den Berg mat voor het goede doel hartslag, bloeddruk, gewichtsverlies, reactievermogen en al die andere dingen die ze al decennia onderzoeken in ruimtestations. Hij nam gelijk het effect van de lage zuurstofconcentratie mee, hoewel het niet waarschijnlijk is dat Marsreizigers van de ESA extra weinig zuurstof krijgen.

Winterse onbereikbaarheid

Maar: totaal isolement? Waarom eigenlijk? Sinds wanneer kan er niet gevlogen worden als lucht ijl en koud is? Veel passagiersvliegtuigen vliegen tegenwoordig op een hoogte van 11 kilometer of nog meer. In het pikkedonker, als het moet. De lucht is er 56,5 graden onder nul en wel twee keer zo ijl als bij Concordia.

De winterse onbereikbaarheid van poolstations krijgt op internet veel aandacht, ook van luchtvaarttechnici. Niet het vliegen, maar het stilstaan is de bottleneck, schrijven zij. Een draaiende vliegtuigmotor houdt zichzelf en zijn smeerolie op temperatuur en levert ook warmte aan de brandstof en de cabine, en dus de accu’s. Bedenk ook: hoe ijler de lucht hoe slechter de warmte van het vliegtuig wordt afgevoerd. En als je heel hard vliegt kun je nog profiteren van warmte die wrijving en compressie aan de vliegtuighuid opwekken. Vooral de vleugelvoorrand profiteert hiervan.

Echte moeilijkheden ontstaan pas als een vliegtuig in felle kou geparkeerd wordt.

Het landen (op ski’s) op een geïmproviseerde landingsbaan van aangestampte sneeuw is te doen. Er is al tachtig jaar ervaring mee. Echte moeilijkheden ontstaan pas als een vliegtuig in felle kou geparkeerd wordt. Dan vriezen de ski’s vast aan de sneeuw en worden brandstof, smeerolie en hydraulische vloeistof dik-stroperig. Als ze niet stollen. De accu verliest zijn vermogen. Plastic, ja zelfs metaal word bros. Dat is het echte risico: dat een vliegtuig dat te hulp schoot voor een medische evacuatie niet meer weg komt.

Toch heeft Antarctica al meerdere riskante reddingen gezien. In oktober 1999, april 2001, september 2003, augustus 2011 en 2012 zijn patiënten uit de poolnacht geëvacueerd, soms bij - 65 graden. Vorig jaar juni leverde het Canadese Kenn Borek Air met twee Twin Otters een nieuw huzarenstukje: een ‘medevac’ bij het Amundsen-Scott station (precies op de zuidpool) op 22 juni, midden in de lokale winter. Stikdonker en - 60 graden. Ze deden het eerder in 2001 en 2003.

Van alle vliegtuigen zijn de simpele tweemotorige Twin Otters het minst gevoelig voor kou. Ze hebben maar één cruciaal hydraulisch systeem: dat voor de bediening van de ‘flaps’ aan de vleugels. Dat de brandstoftanks onvoldoende brandstof konden bergen voor de lange tocht was geen probleem: er werden extra tanks binnen de cabine gemonteerd. De foto laat zien hoe de afkoeling werd bestreden: de motoren en het hydraulische systeem werden urenlang met hete lucht verwarmd. Internet geeft heel veel meer details.

Kijk nu op de kaart en zie dat Concordia maar 1200 kilometer is verwijderd van de Amerikaanse basis McMurdo vanwaar praktisch het hele jaar gevlogen wordt. Je zou zweren dat de onontbeerlijke doodsangst in Concordia nog steeds ontbreekt.