Opinie

Het poldersalafisme is door en door modern

Het huidige salafisme is beslist geen terugkeer naar een authentiek geloof, betoogt . Een eeuw geleden gold de islam juist als decadent en sensueel.

Hoofddoeken, boerkini’s, seksslavinnen, massa-aanranding, homo’s die van hoge gebouwen worden gegooid… Met een wat kritische blik zie je al gauw dat seksualiteit centraal staat in de dikwijls oververhitte berichtgeving over de islam. Uit zulke berichten komt een beeld van moslims naar voren als bebaard, patriarchaal, agressief, gewelddadig, en onderdrukkend – kortom: als mannelijk in de slechtste zin van het woord.

Verbazend genoeg keek men krap een eeuw geleden in Europa op een totaal andere manier naar moslims en hun religie. Toen werden moslims juist voorgesteld als de slaven van hun passies, en de islam als een decadente, verweekte, en seksueel al te toegeeflijke godsdienst die onmatig seksueel genot met steeds wisselende partners van beiderlei kunnen tolereerde of zelfs aanmoedigde. De islam gold als wuft, sensueel, passief en verleidelijk – kortom: als bij uitstek vrouwelijk.

U gelooft me niet? Leest u dan Louis Couperus’ De stille kracht (1900) nog maar eens. Alle Indonesische inlanders daarin, ook mannen, zijn zwijgzaam, mystiek-sensueel – en islamitisch.

Niet alleen onze voorstellingen van moslims en de islam zijn radicaal gewijzigd. Ook in de islamitische wereld zelf is de seksuele moraal veranderd. Pas in de negentiende eeuw ontstond een geheel nieuw idee van de rolverdeling tussen man en vrouw, respectievelijk als soldaat voor het vaderland en als huismoeder. Ook werden tot ver in de negentiende eeuw homoseksuele verlangens doodnormaal gevonden; zo bestaat er een lange traditie van openlijk homo-erotische islamitische poëzie. Homoseksuele handelingen tussen mannen werden in theorie streng bestraft, maar in de praktijk verregaand getolereerd.

Allerlei zaken die buitenstaanders én moslims zelf als typisch of tijdloos islamitisch beschouwen, blijken dus juist van heel recente oorsprong te zijn. Dat blijkt ook uit één van de meest spraakmakende vormen van de islam van nu: het salafisme. Dat is een bij uitstek moderne leer; en ook hier speelt seksualiteit een hoofdrol.

Wahabisme

Vaak wordt gezegd dat het salafisme is ontstaan uit het wahabisme, een puriteinse beweging die in de achttiende eeuw op het Arabisch schiereiland opbloeide. Onder moslims was en is het wahabisme fel omstreden. Ayatollah Khomeini noemde het schamper de primitieve religie van een stel kamelendrijvers; en ook Arabische grotestadsintellectuelen – hoogopgeleid, seculier en vaak marxistisch – keken neer op de zwartekousenislam uit de woestijn van Nejd.

Maar waarom is uitgerekend die strenge en anti-kosmopolitische vorm van de islam in de afgelopen decennia zo populair geworden? Oliedollars hebben er vast iets mee te maken; maar er speelt meer. De hele islamitische wereld is in de afgelopen twintig jaar merkbaar religieuzer geworden, en ook elders in de wereld zijn nieuwe politieke vormen van religie opgebloeid.

Eén belangrijke oorzaak daarvoor is de val van het communisme. In de jaren zeventig en tachtig was deze seculiere politieke stroming (evenals trouwens het fascisme, zie de Grijze Wolven in Turkije) onder jongeren in de islamitische wereld veel populairder dan de islam. Vandaag de dag lijkt dat nauwelijks voor te stellen, maar nog geen dertig jaar geleden liepen radicale moslimjongeren niet weg met Mohammed, maar met Marx en Mao. Kijkt u maar eens naar een Arabische, Iraanse of Turkse film uit de jaren zeventig: vrijwel geen vrouw met een hoofddoek te zien, en alle mannen dragen lang haar, spijkerbroeken met wijde pijpen en overhemden met enorme kragen (in de volksmond ‘tietenkrabbers’ genoemd). Ze hadden het niet over jihad, maar over fascisme en imperialisme. Het waren juist de seculiere machthebbers in landen als Egypte en Turkije die – als tegenwicht tegen het communisme – de islam en islamisten hebben aangemoedigd. In Turkije werd vanaf 1980 godsdienstonderwijs verplicht gesteld, terwijl vakbonden werden verboden.

Het communisme heeft de moderne islam blijvend gevormd. Het salafistische idee van de islam als een blauwdruk voor het leven en de nadruk op ideologische zuiverheid zijn in belangrijke mate voorbereid door het marxisme-leninisme. Pas in de jaren zeventig begonnen salafistische predikers hun geloof om te vormen tot een allesomvattende leer die het dagelijkse leven tot in de kleinste puntjes vorm moest geven, ofwel tot wat ze noemden een ‘methode’. Dat woord alleen al, in het Arabisch minhâdj, verraadt communistische inspiratie: het werd in de twintigste eeuw eerder gebruikt om het ‘wetenschappelijke socialisme’ van de marxisten aan te duiden.

Doe ik het wel goed?

Als blauwdruk voor het leven geeft het salafisme antwoord op allerlei schijnbaar triviale vragen over het moderne bestaan, zoals: mag ik tijdens de ramadan mijn tanden wel poetsen? Dan kan ik immers wat water doorslikken, waardoor mijn vasten misschien verbroken wordt. Of: is het wel islamitisch om spijkerbroeken te dragen? En hoe zit het met lipstick en oogschaduw? Verboden natuurlijk: zo vestig je de aandacht van vreemden op je seksuele persoonlijkheid. Maar pikante lingerie? Die krijgen toch alleen jijzelf en je partner te zien? Het is gemakkelijk, en goedkoop, om je vrolijk te maken over zulke vragen en zorgen. Maar er is hier wel degelijk iets belangrijks gaande – en iets totaal nieuws. Erachter zit steeds de zorg: ‘Doe ik het wel goed?’ Die zorg is onder migranten des te groter.

Salafisme mag dan door zijn aanhangers worden aangeprezen als een terugkeer naar het oorspronkelijke en authentieke geloof, het is in werkelijkheid een door en door moderne vorm van islam. En een door en door burgerlijke. Anders dan het communisme is het niet revolutionair. Salafisten zijn dikwijls individualistisch en apolitiek: ze richten zich op een individuele levensstijl, niet op collectieve actie of mobilisatie.

In Nederland zijn het vooral jongeren met Marokkaanse achtergronden die van het salafisme gecharmeerd raken. Voor hen is de vanzelfsprekendheid van het geloof van hun ouders, en van het gezag van laagopgeleide dorpsimams, verdwenen. Salafisme is niet het resultaat van een confrontatie tussen wezensvreemde culturen, maar juist van het verlies van cultuur. Dat zie je in de film Shouf Shouf Habibi, waarin Ap zich in het dorp van zijn ouders de pleuris verveelt.

Poldersalafisme is het dramatische bewijs dat onder Nederlandse Marokkanen een duchtig generatieconflict woedt. Het is geen uiting of uitwas van een typisch Marokkaanse cultuur of van Berbers volksgeloof: salafisten verwerpen niet alleen de westerse liberale waarden van hun niet-islamitische buurt- of klasgenoten, maar ook de waarden en gebruiken van hun eigen ouders.

Hipsters

Een andere belangrijke groep salafisten bestaat uit bekeerlingen. Veel daarvan zijn tot inkeer gekomen na een zondig leven vol drank, drugs, verkeerde vrienden, wilde seks, piercings en tatoeages. Precies het verhaal dat je ook bij born again christenen kunt horen. Ook die zoeken een radicale breuk met hun vroegere leven, en dus de meest extreme en ‘zuivere’ vorm van het geloof. Met theologie heeft dat allemaal weinig te maken; met adolescentenpsychologie des te meer.

Onlangs beweerde Hanina Ajarai, columnist van het Algemeen Dagblad, dat de salafisten de Jehova’s getuigen van de islam zijn: opdringerig en vol bekeringsijver naar collega-moslims die ze vriendelijk aanspreken als ‘broeder’ of ‘zuster’, maar vervolgens duchtig de les lezen. Maar anders dan Jehovah’s getuigen richten salafisten zich niet op verstokte ongelovigen of heidenen, maar vooral op mensen die moslim willen worden, of die het al zijn. De kans dat u binnenkort een paar salafistische predikers aan de deur kunt verwachten is dus klein.

Nee, veeleer zijn salafisten een soort islamitische hipsters: overtuigd van hun eigen gelijk en van hun uitverkoren status, en heel bewust bezig met de details van hun dagelijks leven. En die levensstijl tonen ze ook nadrukkelijk door middel van hun uiterlijk en kleding. Kijk maar naar die baarden. Die hebben al eens aanleiding tot verwarring gegeven: nog niet zo lang geleden werd in Zweden een hele groep hipsters aangehouden omdat de politie ze wegens de weelderige haargroei op hun gezichten aanzag voor een salafistische cel.

De vroomheid van salafisten toont zich dus niet alleen in hun woorden, maar ook in hun lichamen. Ironisch genoeg vinden andere moslims al dat uiterlijk vertoon maar ijdeltuiterij, die alleen maar afleidt van de innerlijke, spirituele kern van het geloof.

Laila, schilderij van Kees van Dongen, 1908

Seksualiteit staat centraal in het salafisme. Dat predikt een strikte scheiding der seksen en strenge kledingvoorschriften. Niet alleen in de fysieke ruimte, maar ook op het internet moeten mannen en vrouwen gescheiden blijven: in salafistische chatrooms mogen mannen zich niet met een niet-verwante vrouw afzonderen voor een privé-chat. Ook de salafistische kledingstijl van de niqaab, de gezichtsbedekkende kleding die alleen de ogen zichtbaar laat, geeft een duidelijk signaal aangaande (vrouwelijke en mannelijke) seksualiteit. Voor westerlingen is de niqaab, nog meer dan de hoofddoek, een symbool van de totale onderwerping van de islamitische vrouw; maar sommige salafistische vrouwen zelf zien die juist als een bevrijding. Dankzij hun kleding onttrekken ze hun lichaam nadrukkelijk en demonstratief aan een geseksualiseerde omgeving, en aan de blikken van hitsige mannen, die ze als vernederend voor vrouwen ervaren. Of je dat nu respectabel of onzinnig vindt – het belangrijkste is dat dit salafisme, in een Nederlandse omgeving waar geen enkel religieus gezag vanzelf spreekt, vooral een keuze is, en niet onder dwang door de Koran, door de traditie of door ouders is opgelegd.

Ook mannelijke salafisten zijn overduidelijk met hun lichamen en met hun seksualiteit in de weer. De salafistische baard staat niet alleen voor aanbidding, of voor het navolgen van de profeet, maar ook voor mannelijke kracht en viriliteit, en, bij jongeren, voor volwassenheid. Wat minder beleefd gezegd: de drager van een salafistenbaard presenteert zichzelf niet alleen als vroom maar ook als sexy. Geen wonder dat op salafistische websites eindeloze discussies over de correcte vorm en talloze tips voor de verzorging van baarden te vinden zijn. Al zijn ze het op een manier die niet iedereen zal aanstaan, salafisten zijn door en door modern.