Recensie

Goedemorgen China, dit is het nieuwe Amerika

Lang zagen de Chinezen de VS in tegenstelling tot Europa als beschaafd. De geluiden over wat er gaat gebeuren nu Trump op ramkoers ligt met China zijn, vanuit verschillende hoeken gezien, somber.

Kinderen in het American Dream Park, in Shanghai (1997) Foto Martin Parr/Magnum Photos/HH

‘Prachtig land’ (Meiguo) heet Amerika in het Chinees. Iedere student Chinees vraagt zich op enig moment wel af waar deze respectvolle en bewonderende benaming vandaan komt. De tijd dat China opkeek naar de Verenigde Staten is immers allang vervlogen. De leerling is uitgeleerd, zei een lid van het Politbureau tegen een lid van de Amerikaanse regering na de financiële crisis van 2008. Communistisch China en president Trump liggen zelfs op eenramkoers, wat de toekomst van de ruim twee eeuwen oude, gecompliceerde verhouding hoogst onzeker maakt. En nog steeds spreken Chinezen over ‘prachtig land’ zonder een spoor van ironie.

Dat hebben de Amerikanen te danken aan hun voorouders, die in 1784 met hun klippers de haven van toenmalig Kanton (nu Guangzhou) binnenvoeren. Zij beschikten niet over wapens en legers, zoals de Britten en de Fransen. Uit welbegrepen eigenbelang gingen zij omzichtig, beschaafd en diplomatiek te werk én betaalden stipt op tijd voor de geleverde thee, zijde en porselein.

De ‘buitenlandse duivels’, de ‘barbaren’ – dat waren de in opium handelende Britten, de tirannieke Fransen en de ‘bleke, roodharige’ Hollanders, die Formosa (Taiwan) ‘leegroofden’. Amerikanen waren beslist anders volgens bijvoorbeeld de Chinese prins Gong: Amerika was geen Zomerpaleis verwoestende, wraakzuchtige imperialist, en vormde met zijn onderwijssysteem en bankenstelsel een model om te evenaren. Dit is een ‘nieuw, eerlijk en puur mensensoort’, dacht de Chinese elite. Met name Amerikaanse ondernemers en missionarissen waren ook op slag verliefd op het onmetelijke land met zijn duizenden jaren lange geschiedenis.

Kwestie van tijd

Het was natuurlijk een kwestie van tijd dat de stemming omsloeg, schrijft de Amerikaanse Chinakenner John Pomfret in The Beautiful Country and the Middle Kingdom. Pomfret was decennia lang de China-correspondent van AP en The Washington Post en volgde de Amerikaans-Chinese geopolitieke foxtrot van nabij.

Amerikaanse presidenten hebben geen tijd om kloeke geschiedenisboeken te lezen en Trump leest naar verluidt alleen memo’s van maximaal twee A4’tjes en tweets. Neemt hij wel de tijd voor Pomfrets prachtige boek dan zou hij leren dat de Amerikaanse industriële revolutie gefinancierd is door Chinese tycoons van het slag van Wu Xingjian. Deze Kantonees was in 1834 de rijkste man ter wereld en investeerde zijn vermogen in Amerikaans spoor en vastgoed. Het Amerikaanse westen is ontwikkeld met Chinees kapitaal.

Van meet af aan is Amerika gefascineerd geweest door de mogelijkheden in China, niet alleen zakelijk, maar ook religieus en geopolitiek. Aanvankelijk ging het om geld verdienen en zieltjes winnen. Later in de 19de en 20ste eeuw koesterde iedere president ideeën over een ‘Grote Harmonie’ met China. Franklin D. Roosevelt zag in China zelfs de toekomstige politieman van de wereld. Het was Nixon die in 1972, na een lange periode van ijzige kilte, China herontdekte, en het waren Clinton en de Bushes die het binnen de Amerikaanse wereldorde probeerden te halen met handelsverdragen, toegang tot de WTO en hulp bij het opzetten van bedrijven en de beurzen.

Recordtijd

Modern China, dat van na Mao, is het product van het buitenlands-, handels- en industrieel beleid van Amerika. Zoals het Amerikaanse westen met Chinees kapitaal werd ontwikkeld, zo groeide China dankzij Amerikaanse steun in recordtijd uit tot de tweede economie van de wereld. En dankzij het Amerikaanse onderwijs aan talloze Chinese studenten beschikt China al sinds de jaren zestig over kernwapens en sturen Chinese partijleiders hun kinderen graag naar de duurste Amerikaanse universiteiten.

Corruptie in de gelederen van partij is de hoofdprioriteit van partijleider en president Xi Jinping

Ook Obama heeft tot het einde van zijn eerste termijn gepoogd China te hervormen en zweeg dus over mensenrechtenschendingen. Pas in zijn tweede termijn zag hij daar het nutteloze van in en maakte hij een ‘pivot’ naar Azië, een draai die was bedoeld om de groei van China in toom te houden.

Trump zal die lijn vasthouden en versterken, denkt Pomfret. Zijn verkiezing markeert in de VS het moment waarop definitief een einde is gekomen aan het idee dat in een sterk ontwikkeld en gemoderniseerd China de liberale en democratische krachten het zouden winnen van de autoritaire communisten.

Volgens Pomfret hebben Republikeinen en Democraten eindelijk door hoe krachtig de overlevingsdrang van de Communistische Partij (CP) is en hoe diep de angst voor chaotische hervormingen is geworteld in de genen van de Chinese samenleving. Liberale wensdenkers en Amerikaanse media geloven dat economische groei vroeg of laat leidt tot politieke vrijheden. Voeg daar vanaf de jaren negentig internet bij en het wachten is op het einde van de Chinese CP en het Chinese economische model. Een forse misrekening, deze ultieme China-fantasie. Zowel de economie als internet versterkt juist de greep van de communisten op de samenleving.

Hoe lang de communisten dat nog volhouden blijft de vraag, waar Minxin Pei een briljant maar ontoegankelijk boek over schreef: China’s Crony Capitalism. De Chinees-Amerikaanse Pei, de best ingevoerde auteur over China in de VS, denkt dat het Chinese staats-kapitalistische model uiteindelijk niet door economische modernisering en internet zal worden ondermijnd, maar door corruptie in de gelederen van partij, leger en politie. Het bestrijden ervan is dan ook hoofdprioriteit van partijleider en president Xi Jinping, die doordrongen is van dit lastig te genezen gezwel. Tienduizenden partijfunctionarissen zijn al gesneuveld en nog woekert de ziekte door.

De enige optie zou het afschaffen van het Leninistische model zijn en de invoering van een vrije pers, een onafhankelijke rechtspraak en een kritisch parlement. Maar dat is nu precies wat Xi stelselmatig afwijst. Net zoals hij de pogingen van de VS om China in te lijven in de Amerikaanse wereldorde beschouwt als een complot. China opzadelen met tal van internationale verantwoordelijkheden en plichten, waar het simpelweg niet om zit te springen, wordt gezien als een poging China’s opmars af te remmen. Dergelijke paranoia is gevaarlijk en vergt van Trump uiterst behoedzaam en intelligent manoeuvreren. Niet voor niets houden velen in Azië hun hart vast. De eerste stormvlaggen – over Taiwan en de Zuid-Chinese Zee – zijn al gehesen.

Dat wil niet zeggen dat Trumps instincten fout zijn, zeker niet als het om de erkenning van een democratisch Taiwan en om de economie gaat. Voor de Amerikaanse arbeider heeft de opmars van China als tweede economie ter wereld – met dank aan de VS – inderdaad bar slecht uitgepakt, erkent Pomfret. Trump is overigens bij lange na niet de eerste met zijn anti-Chinese tirades. Boekenkasten staan vol met titels als Death by China van Trumps Witte-Huisadviseur Peter Navarro. En de populisten van de Californische arbeiderspartij protesteerden al in de 19de eeuw tegen de komst van vlijtige Chinezen, die zij ‘spleetogige heidenen’ noemden. Trumps tirades tegen Chinese ‘verkrachters’ van de Amerikaanse economie zijn dan ook beslist niet nieuw.

Vijf miljoen banen weg

Niemand kan om het feit heen dat alleen al tussen 2001 en 2013 zo’n 70.000 Amerikaanse bedrijven, goed voor vijf miljoen banen, werden gesloten en in veel gevallen naar China verhuisden. Of Trump deze verschuiving van het economisch zwaartepunt van West naar Oost kan ombuigen met hogere importtarieven en dreigende tweets aan multinationals is de vraag.

Maar als het om de kernvraag gaat – oorlog of vrede tussen een gevestigde en opkomende supermacht – hebben de VS geen keuze, denkt Pomfret. De VS hebben de historische missie om de modernisering van China vredig te laten verlopen, want de gevolgen van een oorlog zijn niet te overzien. Dat betekent dat de VS op enig moment de aanspraken van China op Taiwan en de Zuid-Chinese Zee zullen moeten accepteren, denkt hij. En dat kan pas als China zichzelf heeft hervormd.

Trump zegt uit te zijn op een Great Bargain met China, een deal waarin over alles – banen, investeringen, Taiwan, Zuid-Chinese Zee – wordt onderhandeld om tot nieuwe afspraken te komen. China staat daar waarschijnlijk voor open als Trump binnen een paar rode lijnen blijft. De erkenning van de Chinese aanspraken op Taiwan is daar de belangrijkste van.