Column

Geheim VVD-beraad inzake een knotsgekke campagne

Deze week: nieuwe strategische logica nu de ondergang van de grote volkspartijen een kwestie van tijd is.

Ofwel: de keuzes van een geheim VVD-beraad – en de gevolgen.

Vorige week zaterdag kwam de VVD-top ééndaags bijeen in een zogenaamde Goult-sessie, genoemd naar het vakantiehuis van Ben Verwaayen in Zuid-Frankrijk. De partijleiding besprak de tactische keuzes voor de laatste maanden van de campagne.

Halbe Zijlstra was er. Campagneleider Tamara van Ark, partijvoorzitter Henry Keizer, voorzitter Annemarie Jorritsma van de Eerste Kamerfractie.

En natuurlijk Mark Rutte – hij zou de volgende dag optreden in Buitenhof.

Het was, zoals bekend, zeker niet de eerste keer dat de partijtop zo’n Goult-sessie belegde, al was er een uitzonderlijke omstandigheid: deze keer werd de sessie gehouden in het Haagse bedrijf van partijvoorzitter Keizer.

De vraag die voorlag: was de VVD helder genoeg in haar afkeer van de PVV als coalitiepartner?

Vorig jaar zei Rutte al in De Telegraaf dat „elke vezel in mijn lijf” zich tegen hernieuwde samenwerking met Wilders verzet. Voor Rutte-kenners was dit geen verrassing: sinds de val van zijn eerste kabinet, na Wilders’ plotselinge vertrek uit het Catshuis-overleg in 2012, moet hij er niet aan dénken opnieuw met de PVV te moeten samenwerken.

Hij bevindt zich in het gezelschap van CDA-leider Sybrand Buma, die er in 2012 bij was in het Catshuis, en daarna dezelfde conclusie trok: nooit meer met Wilders.

Het maakt de kans op een premierschap voor de PVV-leider niet bijster groot - al kan in onzekere tijden een slag om de arm, hoe bescheiden ook, nooit kwaad.

Dit laatste was ook de reden dat Rutte vóór zaterdag telkens zag dat zijn opponenten media-aandacht kregen met het theoretische gaatje dat de VVD openliet – formeel sloot de partij de PVV niet uit.

Zodoende besliste de voltallige VVD-top in de Goult-sessie dat de partij een extra dikke streep zou trekken.

En dus zei Mark Rutte ’s anderendaags in Buitenhof dat er „nul procent kans is” dat hij met de PVV gaat regeren. Niet nul komma één procent: nul procent.

De binnenlands politieke variant van grenzen dicht.

Een tactische keuze met forse gevolgen voor de knotsgekke campagne die zich aandient - en vermoedelijk de formatie daarna.

Want de VVD die zich profileert als middenpartij en gelijktijdig haar grootste concurrent op rechts isoleert: het is nooit eerder in de naoorlogse politieke geschiedenis vertoond. Onontgonnen terrein.

En dan te bedenken dat de onzekerheden in deze campagne al zo groot zijn.

Het aantal kiezers dat nog geen keuze heeft gemaakt was in dit stadium nog nooit zo groot. Gevolg is dat zo’n beetje elke partij nog kan dromen over de hoofdprijs.

Evengoed staan Wilders en Rutte er het beste voor, waarbij deze week opviel, vooral na Ruttes uitspraken in Buitenhof, dat de premier, niet Wilders, het eerste doelwit van de middenpartijen is.

Stuk voor stuk benadrukten ze dat ze nog moeten zien of Rutte inzake de PVV woord houdt.

Een achterommetje om de VVD-leider op zijn zwakste plek te raken: kiezers, leerde EenVandaag-onderzoek dinsdag, vertrouwen hem het premierschap toe, maar twijfelen aan zijn betrouwbaarheid.

Rutte riskeert bovendien dat Wilders hem neerzet als een Pechtold Light, en zo méér VVD-stemmers naar de PVV lokt.

Dus je weet wat de volgende stap van de VVD-top is: op het punt van nationale identiteit en cultureel conservatisme dichter tegen de PVV aankruipen.

Ik noem maar wat: na Trumps inauguratie ligt de leuze ‘Nederland Eerst’ voor het oprapen.

Feit is evengoed dat de partijleiders die deze week het hardst klaagden over de Zuid-Franse keuze van de VVD-top – Buma, Pechtold, Asscher - ook het meest van deze keuze te duchten hebben.

Hun risico is dat Rutte ook hun kiezers naar de VVD lokt.

Zeker nu peilingen PVV en VVD weer dichtbij elkaar hebben, op afstand gevolgd door de rest, kan de premier het gevoelsargument uitspelen bij kiezers van CDA, D66 en zelfs PvdA: ‘Welk land willen we zijn – het land van Rutte of Wilders?’

Behalve Ruttes ahistorische campagnepositie leert ook de zwaar verzwakte Asscher dat de Nederlandse politiek aan een nieuw tijdperk begint: waar de VVD zich met het uitsluiten van Wilders vestigt als middenpartij, daar herinnert de vrije val van de PvdA sterk aan die van het CDA in 2010 en 2012.

Het CDA krabbelt onder Buma weer iets op, maar we weten nu dat de bodem onder beide partijen kan wegvallen zodra zij in een campagne niet meer een claim op het premierschap kunnen leggen.

Dan kunnen CDA en PvdA, partijen die de politiek sinds de oorlog bepaalden, zomaar terugvallen naar het niveau van SGP en CU.

Wie dit betwijfelt moet even de laatste Vrij Nederland raadplegen. Het blad publiceert een peiling onder jongeren van 18-25 jaar: met 27 procent van de jonge kiezers is de PVV veruit de grootste. Wat meer is: terwijl de VVD zich handhaaft onder jongeren (10 procent), zijn PvdA (4 procent) en CDA (1 procent) al bijna overleden.

Je hoort wel dat amper nog iemand meer opkomt voor de mensen die het land na de oorlog weer hebben opgebouwd. Feit is eerder dat amper iemand opkomt voor de partijen die het land na de oorlog hebben opgebouwd.

Dit is dus het gevaar voor Asscher. Zijn tactische uitgangspunt is dat hij, in plaats van Rutte, het nationale alternatief voor Wilders wil zijn: alleen als Rutte, omdat hij een ideaal doelwit van zowat alle partijen is, onder de kritiek zou bezwijken, ontstaat voor Asscher misschien nog kans voor die rol.

Maar hij moet van zéér ver komen. In de laatste Peilingwijzer, van deze week, is de PvdA de zevende partij, dus zijn kans op deelname aan het beeldbepalende RTL premierdebat op 26 februari is erg klein: er mogen vier leiders meedoen, en RTL4 beslist dit al begin februari, op basis van de Peilingwijzer.

Gevolg: om relevant te blijven moet Asscher zwaar aan de bak. Pechtold, Klaver en Roemer staan boven hem in de Peilingwijzer, met klein verschil, maar hij zal ze allemaal voorbij moeten - en tijd is er amper nog.

Dus ik vermoed dat vanuit de PvdA de aanval op Klaver vanzelf komt. Klaver is een groot politiek talent. Hij ligt erg goed bij de kiezer, maar zijn partij wordt aanzienlijk lager gewaardeerd.

Vandaar dat Klaver in een stijgende lijn zit maar (nog?) niet doorbreekt.

Niemand moet verbaasd zijn als PvdA’ers komende week met nadruk wijzen op Klavers onervarenheid: kan deze jongen (30) het land leiden?

Onderliggende vraag: is hij in het premierdebat opgewassen tegen de hardheid van Wilders en Rutte, omringd als hij wordt door linksgekkies die de inlichtingendiensten om redenen van privacy geen extra bevoegdheden willen geven in tijden van IS en Russische hackers?

Zo staat het ervoor: een geïsoleerde Wilders als doelwit van links; Klaver als doelwit van Asscher; Rutte als doelwit van iedereen. Intussen pakt bijna niemand nog Buma en Pechtold aan, hoewel zij in dit stadium beiden zouden kwalificeren voor het premierdebat van RTL.

Bovendien zouden zij tweeën ook degenen zijn waar Rutte na de verkiezingen, mocht de premier overeind blijven, niet omheen kan, mede gezien hun zeteltal in de Eerste Kamer.

Dit is, in dat geval, óók het resultaat van de Goult-sessie van vorige week zaterdag: nog voor de formatieonderhandelingen zijn begonnen, weten deze twee kandidaat-coalitiepartners dat ze zo’n beetje alles kunnen vragen – want zonder hun medewerking zal Rutte zijn werk in het Torentje sowieso niet voort kunnen zetten.

In een eerdere versie van dit stuk stond ten onrechte dat de VVD-top in het Zuid-Franse Goult bijeen was.