Opinie

Europa, zorg voor eigen defensie

Liberale democratieën liggen onder vuur van Trump, Poetin en andere populisten. ziet één lichtpuntje: Europa en Japan zullen, noodgedwongen, hun eigen militaire macht op orde moeten brengen.

Illustratie Dario Castillejos

Is er nog een lichtpuntje te bespeuren in de donkere dagen van Brexit, Trump en de oprukkende demagogie in Europa? Is er überhaupt nog reden voor optimisme? Wanhoop geldt voor christenen als een doodzonde. Ik ben geen christen, maar ik wil toch proberen iets positiefs te ontdekken in een vrij wanhopige situatie.

In de VS troosten sommige liberals zich met de gedachte dat het gevaar van een onwetende, autoritaire, narcistische blaaskaak in het Witte Huis, met een kabinet dat bestaat uit miljardairs, ex-generaals, handelaren in valse geruchten en extremisten zonder politieke ervaring, een stimulans zal zijn voor een geduchte oppositie. Onder Trump, zo hoopt men, komt iedereen die gelooft in democratische vrijheid, progressief of behoudend, in actie.

Organisaties die zich inzetten voor burger- en mensenrechten, studenten, de onafhankelijke media, politici in de Democratische Partij, maar ook gematigde Republikeinen, zullen alles doen om zich te verzetten tegen de rauwere impulsen van de nieuwe president. Politiek activisme, lang in slaap gesukkeld, komt weer tot leven en zal zich uiten in massaal protest. De golf van rechts populisme zal stuiten op een herboren geloof in liberale democratie. Misschien.

Anderen vestigen hun hoop op de veronderstelling dat de tegenstrijdige plannen van Trump – minder belasting maar meer investering in infrastructuur, beloftes om te zorgen voor de achtergebleven (blanke) arbeidersklasse maar de afbraak van sociale voorzieningen – zullen stranden in een moeras van incoherentie, onderlinge geschillen en incompetentie. Ook dat is mogelijk.

Protest alleen zal in elk geval weinig helpen. Deelnemers aan anti-Trump-demonstraties in de grote steden kunnen zich koesteren in de morele gloed van het dappere verzet. En zij zullen Trump vast raken in zijn overgevoelige amour-propre. Maar zonder politieke organisatie lopen dergelijke demonstraties uit op niets. Het blijft bij een loos gebaar, net als Occupy Wall Street destijds.

Een van de funeste aspecten van het populisme is het idee dat politieke partijen uit de tijd zijn en moeten worden vervangen door bewegingen onder aanvoering van charismatische leiders die de stem van het volk vertegenwoordigen. We weten uit de geschiedenis waartoe dit kan leiden. Om de liberale democratie te redden moeten partijen het vertrouwen van de kiezers weer zien te winnen. In de VS hangt alles af van de veerkracht van de Democratische Partij. Weerstand op straat zal Trump er niet van weerhouden om instituties af te breken die bedoeld waren om de democratie te beschermen tegen demagogen en extremisten zoals hij.

Hetzelfde geldt voor internationale instellingen en regelingen, die alleen kunnen voortbestaan als men bereid is om ze te verdedigen. Trump heeft zijn onverschilligheid ten opzichte van de NAVO en de veiligheid van Oost-Azië laten blijken. De Pax Americana was al sterk aangetast door een reeks onbezonnen oorlogen. Onder Trump blijft er nog minder van over. Zonder de zekerheid dat de VS hun democratische bondgenoten verdedigen, zullen de instituties die na de Tweede Wereldoorlog werden opgezet om die bescherming te garanderen, niet lang overeind blijven. En dan hebben we het niet eens over Trumps bewondering voor Vladimir Poetin, en de Russische inmenging in de Amerikaanse verkiezingen.

Misschien dat we in dit sombere vooruitzicht nog een lichtpuntje kunnen zien. Europa is net als Japan te afhankelijk geworden van de Amerikaanse militaire macht. Europeanen zijn volkomen onvoorbereid om zichzelf te verdedigen. Het is makkelijker om de vrede te preken en de dure en onverkwikkelijke taak van defensie over te laten aan een ander.

Misschien dat Trumps America First-retoriek daar verandering in zal brengen. Het is mogelijk dat Europeanen en Japanners nu bereid zullen zijn om meer te doen voor hun eigen defensie. Het zou ideaal zijn als Europa gezamenlijk voldoende militaire macht had om minder afhankelijk te worden van de VS. Het zou ook mooi zijn als Japan leiding zou kunnen geven aan een soort NAVO in Zuidoost- en Oost-Azië, als bescherming tegen de dominantie van China.

Maar zelfs al zou dit ooit tot stand kome – en die kans is klein – dan nog zal het lang duren. Europeanen zijn vooralsnog niet bereid om meer belasting te betalen voor hun eigen veiligheid. Duitsland heeft de capaciteit noch de wil om leiding te geven aan een Europese militaire alliantie, waar toch al weinig animo voor is.

En veel Aziaten, inclusief Japanners zelf, hebben geen enkele fiducie in Japan als leider van een militair verbond. De Japanse regering onder premier Abe wil de pacifistische Grondwet wijzigen, als stap naar meer onafhankelijkheid. Maar dit gaat gepaard met een ranzige vorm van nationalisme waarin de gruwelen uit het verleden eerder worden goedgepraat dan dat er lessen uit worden getrokken. Reden genoeg voor andere Aziaten om Japan te wantrouwen.

Het is tijd om de status-quo die uit te ruïnes van de laatste wereldoorlog ontstond, te heroverwegen. Maar het is hoogst onwaarschijnlijk dat dit noodzakelijke proces op een verantwoorde manier zal plaatsvinden onder het bewind van Trump. Zijn verkiezing lijkt meer op een aardbeving die krachten heeft ontketend die niemand meer in de hand heeft.

Het is eerder te verwachten dat Trumps achteloosheid en wilde uitlatingen in Japan zullen leiden tot paniek en een fout soort chauvinisme. En de EU is ook verre van klaar om adequaat te reageren op de verdere erosie van de Pax Americana. Zonder meer saamhorigheid onder Europese burgers zullen Europese instituties verder vermolmen en misschien uit elkaar vallen. Maar het is net die solidariteit die nu bewust wordt ondermijnd door de volksmenners.

Dit is allemaal slecht nieuws voor de liberale democratieën. De wereld ziet er rooskleuriger uit in Moskou en Beijing, althans in leidende kringen, waar liberale democratie wordt beschouwd als verachtelijk en gevaarlijk. Zonder geloofwaardig Amerikaans leiderschap of een krachtig verbond van democratische landen kunnen China en Rusland hun gang gaan om hun macht verder uit te breiden ten koste van anderen.

We zullen hier in de volgende paar jaar misschien nog weinig van merken. Waarschijnlijk zullen de Chinese en Russische leiders de grenzen van hun macht geleidelijk aftasten: vandaag eilandjes in de Zuid-Chinese Zee, morgen Taiwan; nu Oekraïne, later Letland of Litouwen. Een duwtje hier, een duwtje daar. Totdat er iets net te ver gaat: een Amerikaans vliegtuig wordt neergeschoten, een bom valt in West-Europa, Trump wordt in zijn hemd gezet als loser. En dan is plotseling alles mogelijk. Landen willen niet altijd oorlog, maar komen er blunderend in terecht. Dit is geen reden voor wanhoop in het nieuwe jaar, maar ook geen reden voor optimisme.