Interview

‘Er zijn dorpen in het Zuiden die ik mijd’

Dit jaar brak Colson Whitehead, bewonderd door Oprah en Obama, door met zijn weinig traditionele slavernijroman The Underground Railroad. Zijn boek gaat deels over de desillusie die Amerika is. ‘Amerika is een racistisch land.’

Colson Whitehead: ‘Er is steeds iets meer begrip over hoe het verleden het heden kleurt, maar het gaat langzaam’ Foto Lars van den Brink

‘In deze roman is mijn visie op de mensheid pessimistischer dan in mijn andere romans. De meeste mensen zijn momenteel pessimistisch’, legt de Amerikaanse auteur Colson Whitehead uit wanneer we elkaar spreken in Den Haag.

Whitehead (1969) debuteerde al in 1999, maar brak deze zomer door met zijn roman The Underground Railroad, dat werd aangeprezen door Oprah Winfrey en hem de National Book Award opleverde. Het is het verhaal van de slavin Cora die weet te ontsnappen van de plantage en een ondergrondse tocht maakt door Amerika en zo de vele gezichten van het land leert kennen. Whitehead, die in al zijn romans experimenteert met vorm en taal, doet zichzelf daarmee ook te kort, want ook in The Railroad Underground trekt hij verschillende registers open. Behalve een slavernijroman is dit namelijk ook een boek over racisme, genetica, hedendaags Amerika en bevat het surreële elementen. Het ondergrondse spoor waarover hij schrijft, heeft nooit bestaan: het was de benaming voor een clandestiene smokkelroute voor ontsnapte slaven. Whitehead laat de route in zijn roman daadwerkelijk ondergronds lopen.

Eerder schreef hij over poker, zombies, maakte hij een portret van een opgroeiende jongen (Sag Harbor) en schreef hij over racisme en marketing (Apex Hides the Hurt). Op het enigszins autobiografische Sag Harbor na, is de toon meestal ironisch en tegelijkertijd duister. Ironie heeft hij in The Underground Railroad bewust achterwege gelaten. Whitehead: „Bij een onderwerp als slavernij dacht ik dat mijn gebruikelijke satirische distantie hier niet zou werken. Ik wilde respect tonen voor de slachtoffers, voor mijn eigen familie. Niet dat ik precies weet hoe het zit. Hoe die lijn loopt is me duidelijk vanaf ongeveer 1900. Of ze daarvoor in Georgia of Florida doodgingen weet ik niet precies, maar hun lot is evident.”

Mag een slavernijroman surrealistisch zijn?

„Daar heb ik niet bij stil gestaan. Sommigen hebben daar ideeën over, maar echte regels zijn er niet. De structuur is sterk genoeg om het surreële element te dragen. Ik heb er wat minder grappen in gestopt. Verder kan ik me niet eens voorstellen wat mijn voorouders hebben meegemaakt, mijn enige verantwoordelijkheid was om trouw te blijven aan de weergave van de verschrikking van slavernij. Ik heb er ook geen commentaar op gekregen. Lezers vragen me vaak of het slot hoopvol is. Enerzijds wel: Cora is ontsnapt. Maar ze blijft een zwarte vrouw in het Amerika van 1850. Ze kan naar Boston gaan en een loterij winnen van vijf miljoen, ze blijft een zwarte vrouw. Dus echt hoopvol is het niet.”

U beschrijft ook wreedheid tussen de slaven onderling.

„Het lijkt me dat je in 2016 niet geloofwaardig over slavernij kan schrijven zonder alle kanten te belichten. Je hebt wrede witten, maar ook abolitionisten en witten die het gewoon allemaal niets kan schelen. Je hebt slaven die een heldenrol vervullen, maar ook die egocentrisch zijn. De onderlinge wreedheid is misschien een beetje een smet op het blazoen van de mensheid dat we nu graag belicht zien.

„Maar kijk: als je honderd mensen hebt dan zijn er tien geweldig, tien vreselijk en de rest zit er tussenin. Als je echter in zulke omstandigheden leeft als de slaven en je moet dagelijks zien te overleven, dan verdwijnen die tien helden en is het ieder voor zich. Het type oom Tom is wat mij betreft volstrekt ongeloofwaardig.”

Is ‘De hut van oom Tom’ de ergste slavernijroman ooit?

„Ik heb ze niet allemaal gelezen, maar laat ik zeggen: er staan veel passages in dat boek die beter hadden gekund, ja.”

De interesse voor slavernij in romans en films lijkt de laatste jaren toegenomen. Met wellicht de film ‘Twelve Years a Slave’ als hoogtepunt. Kunt u die toegenomen interesse verklaren?

„Er zijn inderdaad steeds meer Afro-Amerikaanse schrijvers en regisseurs die hun visie op het slavernijverleden geven. Dat komt vooral omdat er meer mogelijkheden zijn, dankzij Netflix of streaming. Het zijn nog steeds kleine bijdragen aan het uitlichten van de slavernijgeschiedenis en de impact daarvan op het heden, maar dat gebeurt nu wel iets meer dan pakweg tien jaar geleden. Als je de wereld wil wakker schudden en mensen wil confronteren met wat slavernij betekent en hoe dat eeuwen doorleeft dan is dit de manier.”

Is dat ook de reden dat u er nu voor koos om ‘The Underground Railroad’ te schrijven?

„Nee, dat niet. Ik vroeg me gewoon af wat er zou gebeuren als je de symbolisch ondergrondse spoorweg zou veranderen in een daadwerkelijk ondergronds netwerk om slaven te redden. Ik heb echt niet gedacht: hè, nu ga ik eens een roman over slavernij schrijven. Ik wilde een Gulliver’s Travels maken van Amerika. Ik kon een verhaal over slavernij erin kwijt, maar ook over genetica, over ras, over zwart Utopia. Het leek me de beste manier om op zo veel mogelijke manieren over Amerika te praten.”

Was het ook een persoonlijke zoektocht om uw positie in Amerika te onderzoeken?

„Elk boek van mij is ergens een persoonlijke zoektocht, deze niet meer dan de anderen. Mijn boek over pokeren, The Noble Hustle, is dat misschien nog wel het meest. Ik was midden veertig en wilde ontdekken hoe de wereld werkte. Nu wilde ik onderzoeken hoe geschiedenis werkte.”

U laat Cora denken: ‘Amerika is een desillusie’. Gaat dat ook voor u op?

„Ja, ik denk het wel. De belofte van Obama is een desillusie gebleken, kijk maar wat er nu aan komt. Trump toont aan dat Amerika een desillusie is. Maar ook de Onafhankelijkheidsverklaring is een desillusie gebleken. Het klonk geweldig, maar is in feite een ondermijning van onszelf. Je hebt nationale mythen die een desillusie zijn en ongeloofwaardig. Je hebt voortdurend momenten dat je je afvraagt: welke kant gaan we op en dan blijkt veel van wat je achterlaat een desillusie. Cora zegt ook ergens dat Amerika haar cipier is. Dat is niet veranderd vandaag de dag. Er zijn nog steeds plaatsen in het Zuiden waar ik niet naartoe wil.”

Serieus? Welke plaatsen zijn dat?

„Amerika is een racistisch land. Het gaat dan om kleine dorpen in het zuiden maar daar wil ik echt liever niet komen. In mijn roman komen er patrouille-eenheden voor die iedereen molesteren die zwart is. Het is niet heel ingewikkeld om, wanneer je leest over de patrouille daar, de politie van nu ervoor in de plaats te zetten. Als je de taal van de patrouille-eenheden leest die ze gebruikten bij het aanhouden van zwarten in de 19de eeuw dan scheelt dat niet veel van de taal die de politie nu gebruikt wanneer ze een zwarte aanhouden. Als zwarte ben je gauw op de verkeerde plek op het verkeerde moment.”

Refereert u in uw roman met de schietpartij op de Valentineboerderij waar de zwarten een eigen soort van staat opbouwen aan het politiegeweld in Ferguson van 2014?

„Welnee, er is in de geschiedenis nooit een tekort geweest aan mensen die graag schieten op mensen die een sterke stem hebben. Denk aan Martin Luther King, of aan JFK. De gesprekken die we nu voeren over Ferguson hebben we eens in de zoveel tijd en dan wordt dat weer vergeten. Dat gebeurt met Ferguson straks ook. Toen ik kind was, was er al om de zoveel jaar sprake van extreem politiegeweld jegens zwarten. Dat kreeg even extra aandacht en dan gingen we weer over tot de orde van de dag, dat is zoals het altijd gaat. Ik ben opgevoed met het idee dat elke ontmoeting met de politie verkeerd kan aflopen, misschien zelfs dodelijk. Wat dat betreft is er geen verschil in de manier waarop slaven vogelvrij waren en zwarten nu.”

Uw kinderen beseffen dat ook?

[heel hard lachend] „Mijn zoon van drie speelt vaak de politieagent die dieven oppakt. Ik vraag wel altijd aan hem ‘weet je zeker dat ze schuldig zijn?’ Of: ben je een dirty of een good cop?”

‘Apex Hides the Hurt’ en ‘Sag Harbor’ gingen ook over ras en discriminatie. Wat zegt het over de huidige staat van Amerika dat ‘The Underground Railroad’ opeens zo aanslaat?

„Dat vind ik ingewikkeld om te zeggen. Het is niet zo dat deze een duidelijker plot heeft dan mijn andere romans. Toen ik de eerste honderd pagina’s naar mijn agent opstuurde, merkte ik wel dat de reactie anders was dan bij mijn vorige boeken. Ik besefte toen dat ik met iets goeds bezig was. Als ik er nu in lees, dan ben ik er trots op. Het boek trok ander publiek aan. Na de verkiezingen is de betekenis van mijn roman veranderd. De ideeën over de omgang met witte rassenwaan, het hele feit dat die groepen zich sterker zijn gaan voelen, dan aanvankelijk gedacht, heeft ertoe geleid dat het boek een andere rol heeft gekregen dan ik bij verschijning gedacht had. De opkomst van een demagoog als Donald Trump is het beste bewijs dat institutioneel racisme nog steeds bestaat.”

In ‘The New York Times’ vertelde president Obama deze week welke boeken hij had gelezen tijdens zijn presidentschap. Uw roman stond op zijn lijstje, maar ook opvallend veel romans die over identiteit gaan. Is identiteit het belangrijkste issue in Amerikaanse romans op het moment of zegt dit vooral iets van Obama?

„Dat laatste denk ik. Hij is nieuwsgierig naar de vraag wat ons tot Amerikaan maakt. Ik let eigenlijk niet zozeer op wat anderen schrijven. Ik weet ook niet wat je met romans kan bereiken. Elk decennium leren we iets meer over wat er in het verleden gebeurde, en hoe we omgaan met dat verleden – of laat ik het zo zeggen: trekken iets meer mensen zich er iets van aan. Er is steeds iets meer begrip over hoe het verleden het heden kleurt, maar het gaat erg langzaam.”

U spreekt zich zelden uit in het openbaar over Amerika, terwijl u dat wel in uw romans doet. Heeft u niet vaker de behoefte om u publiekelijk uit te spreken over racisme of Black Lives Matter?

„Ik ben tijdens de verkiezingen iets actiever geweest, maar Europa kent een langere traditie van kunstenaars die zich bemoeien met politiek. Ik vind wel dat je er niet aan moet denken dat schrijvers zich gaan bezighouden met politiek. Wat ik te zeggen heb, schrijf ik op in een roman of in een essay, dat is genoeg voor mij.”

In uw interview met Oprah Winfrey gaf u aan dat u hoopvol bent over de toekomst, maar dat gesprek met haar was afgelopen zomer. Zou u dat nu nog zeggen?

„Hoopvol? Tja. Ik heb twee kinderen dus het is verstandig om mijn nihilistische visie op de wereld om te zetten in hoop. Laat ik het daarbij houden.”