Recensie

De Breijs grappen blijven overeind

Elsbeth Etty grasduint door de stapel nieuw binnengekomen boeken en geeft haar eerste indruk.

Grote boze seks is de weinig toepasselijke Nederlandse titel van de verhalenbundel Scary Old Sex waarmee de 74-jarige Amerikaanse psychiater Arlene Heyman vorig jaar debuteerde. Vooral ‘De liefdes van haar leven’, het eerste van de zeven verhalen, is beeldend. De 65-jarige, nog mooie Marianne gaat eens per week naar bed met haar echtgenoot, een autistische computernerd van 70: ‘Daar stond hij dan, met huidplooien en al, als op een schilderij van Lucian Freud. Zijn borst zat te ruim in het vel, zijn tepels bekroonden kleine hangborsten en her en der zaten roze uitstulpseltjes. Zijn schaamhaar was kleurloos en schaars en hij bezat, toevalligerwijs de kleinste penis die ze ooit had gezien, al was hij een beer van een vent. Zijn penis leek wel een rond halsje met een oogloos gezichtje, dat nog net boven zijn buidelachtige balzak uit gluurde.’ Het sleutelverhaal, ter nagedachtenis van schrijver Bernard Malamud, is waarschijnlijk autobiografisch en kan verklaren waarom deze eminente schrijfster pas zo laat debuteert.

Wie de Oudejaarsconférence van Claudia de Breij geweldig vond, moet beslist haar boek De oudejaars lezen. Voor degenen die er niks aan vonden is het misschien nog interessanter. Niet alleen is de hele tekst van de conférence opgenomen – de grappen blijven overeind – ook de manier waarop ze zich heeft voorbereid is erin verwerkt. Om te kunnen oordelen over het immigratievraagstuk (‘wir schaffen das voor geen meter’) bezocht ze vluchtelingenkampen en opvangcentra in Libanon, Griekenland, Macedonië en Nederland, waar ze intens droevige verhalen aanhoorde. Ook voelde ze premier Rutte aan de tand over het negatieve beeld dat ten onrechte van vluchtelingen wordt geschetst. Merkwaardig is dat De Breij na alles wat ze gezien en gehoord heeft, eindigt met begrip voor ‘mensen uit mijn omgeving’ die overwegen PVV te stemmen, omdat Wilders tenminste ‘een gedachte heeft over wat hij aan deze problemen wil doen’. Weliswaar noemt ze Wilders’ ‘oplossing’ onverdraagzaam – wat gezien zijn strafrechtelijke veroordeling zwak is uitgedrukt –, maar dat is volgens haar voor ‘sommige mensen’ beter verteerbaar dan politici die niet zeggen waar ze voor staan.

Sophocles’ tragedie Ajax ligt aan de basis van Het Ajax-dilemma door de Amerikaanse filosoof Paul Woodruff. Vertaler Jan Vorstenbosch introduceert Woodruff als een belangrijke vertegenwoordiger van het communitarisme, dat de nadruk legt op de afhankelijkheid van het individu van de gemeenschap. Daar draait ook de tragedie om: de geschonden eer van de loyale en sterke held Ajax, die niet de erkenning krijgt die de sluwe denker Odysseus wèl ten deel valt. Het falend leiderschap van koning Agamemnon drijft de gekrenkte Ajax de dood in. De vraag aan leiders is dus: wat komt individuen toe als je redeneert uit het belang van een gemeenschap? Woodruff vertelt het mythische verhaal uit het gezichtspunt van alle betrokkenen. Ook als de procedures eerlijk zijn, kan de uitkomst de gemeenschap schade toebrengen. Rechtvaardigheid (gericht op de gemeenschap) gaat boven eerlijkheid (gericht op het individu). Bij de beloning van verdiensten moeten ook emoties, vooral woede, en mededogen een rol spelen. Woodruffs beschouwingen monden uit in een nogal kinderlijk aandoende opsomming van eisen aan goed leiderschap in de trant van ‘leiders zijn goede verliezers’ en ‘leiders denken zelf na.’

In niches van de boekenwereld tref je soms onalledaagse uitgaven aan. Onder den vrijen hemel zeker is het opmerken waard. De Haagse beeldend kunstenaar Diederik Gerlach volgde samen met journalist Casper Postmaa de sporen van zijn vader Henk (1920-1986). Hij vertrok in 1943 met drie vrienden uit Scheveningen om aan de Arbeitseinsatz te ontsnappen en zich aan te sluiten bij de geallieerden. Het liep uit op een desillusie. Na vele avonturen in zes landen belandde hij via kampen en gevangenissen in Berlijn, waar hij in 1945 de bevrijding door de Russen meemaakt. De auteurs proberen, in de woorden van Diederik Gerlach, het verband te leggen tussen tijd en ervaring. Zijn vader drukt hij uit in tekeningen en collages die nostalgisch en soms romantisch aandoen. Het door Postmaa geschreven reisverslag en het oorlogsverhaal van Gerlach senior worden ook verteld in collagevorm, die nog wordt versterkt door foto’s en documenten.