Recensie

Een Sovjetmoeder leert je liegen

Op het Winternachtenfestival praten auteurs over het verborgene. Dit weekend o.a. met Dorit Rabinyan, Hassan Blasim en Michaïl Sjisjkin.

Michaïl Sjisjkin (1961) is de grootste Russische schrijver van dit moment. Dat drong opnieuw tot me door tijdens het lezen van De kalligrafieles, zijn onlangs verschenen bundel autobiografisch getinte verhalen en essays. De al jaren in Zwitserland wonende Sjisjkin vertelt hierin over zijn jeugd, zijn ouders en het lot van een Russische schrijver in ballingschap. Het levert onvergetelijke scènes op, die je doen beseffen hoe belangrijk taal en literatuur zijn om ieders menselijke waardigheid hoog te houden.

In het verhaal ‘Jas met halve ceintuur’ blikt de verteller terug op zijn kindertijd. Na een filosofische overpeinzing over de betrekkelijkheid van het leven en het verslag van een vakantie in 1972, aan de Wolga, belandt hij al gauw bij zijn moeder, de directrice van een Moskouse school. Over haar en haar collega’s schrijft Sjisjkin: ‘Ze stonden voor de onmogelijke taak de kinderen te leren dat ze de waarheid moesten spreken, terwijl ze hen in de wereld van de leugen introduceerden.’

De Sovjet-Unie was voor Sjisjkin een gevangenis met een slavenbevolking. Als je er iets wilde bereiken moest je met de stroom meegaan en doen alsof je Lenin vereerde. Op lichte toon sleurt hij je die beklemmende wereld binnen. Daarbij benadrukt hij het belang van de klassieke Russische literatuur, die een tegenwicht vormt voor de onderdrukking door de staat.

Het titelverhaal ‘De kalligrafieles’ blinkt uit door zijn vorm: die van een speelse dialoog tussen een huisvrouw en haar zonderlinge kalligrafieleraar, die ook griffier op de rechtbank is. Ze vertellen elkaar over hun ongelukkige huwelijken, hun heimelijke verlangens en het tragische lot van hun kinderen. Het levert een staaltje heerlijke vertelkunst op waarin de Sovjet-Unie op humoristische wijze wordt gefileerd.

In het lange verhaal ‘De blinde muzikant’, over verraad en overspel, speelt Sjisjkin met stijl en vorm, zonder zijn lezer van zich te vervreemden. Behalve dat hij hier zijn talent bevestigt, laat hij zien dat de mens vaak wordt geleid door emotionele krachten waar hij geen vat op heeft.

‘Nabokovs inktpot’ gaat over het huidige Rusland met zijn nieuwe rijken, die dagelijks vrezen voor hun leven. Het is een ontroerend verhaal, dat doet begrijpen waarom iedere Rus, arm of rijk, uiteindelijk diep buigt voor een groot schrijver.

    • Michel Krielaars