Gambia vreest harde confrontatie

Machtswisseling Donderdag krijgt Gambia een nieuwe president. Of laat oud-bokser Jammeh het aankomen op een clash?

President Yaya Jammeh van Gambia in juli 2016. Jerome Delay/AP

President Yaya Jammeh van Gambia (51) is een voormalig bokser. Hij weet dus hoe belangrijk het is dat hij zich niet in een hoek laat dringen. De man met een superego overleefde sinds zijn militaire machtsgreep in 1994 acht pogingen om hem van de troon te stoten. Aan de vooravond van de presidentsverkiezingen in december noemde hij zijn tegenstanders gespuis, en verklaarde hij dat Allah hem nog zeker een miljard jaar aan de macht wil houden.

Maar nu lijkt de in het nauw gedreven Jammeh geen kant meer op te kunnen. Deze donderdag is een cruciale dag voor hem én voor het kleine Gambia dat wordt ingesloten door Senegal en de Atlantische Oceaan. Op de agenda staat namelijk de presidentiële inauguratie van oppositiekandidaat Adama Barrow, de winnaar van de verkiezingen van afgelopen december en daarmee de beoogde opvolger van Jammeh. Aanvankelijk legde Jammeh zich publiekelijk neer bij zijn nederlaag, maar al snel kwam hij op die grootmoedigheid terug door te zeggen dat hij de verkiezingsuitslag wil aanvechten bij de rechter.

Aankomend president Barrow, die heeft gezegd deze donderdag gewoon de eed te zullen afleggen in de hoofdstad Banjul, heeft een machtige bondgenoot achter zich: Ecowas. Dit regionale samenwerkingsverband heeft Jammeh dringend gewaarschuwd zich bij de feiten neer te leggen en zich niet langer te verzetten tegen een democratische machtswisseling – op straffe van militair ingrijpen. Senegalese militairen stonden woensdagavond al aan de grens.

Krachtmeting

De prangende vraag is nu hoe deze krachtmeting zal aflopen. Jammeh zag de afgelopen tijd een reeks ministers vertrekken, maar als een man die gewend is te incasseren, heeft hij zich kennelijk niet laten ontmoedigen. Dinsdag besloot hij de noodtoestand af te kondigen – reden voor veel Gambianen en buitenlandse toeristen het land voorlopig te verlaten. Woensdag stemde het hem gunstig gezinde parlement er vervolgens mee in dat hij nog zeker drie maanden in functie mag blijven.

Ook voor Ecowas geldt dat haar prestige op het spel staat. De West-Afrikaanse organisatie geldt als een van de sterkste spelers op het Afrikaanse continent. Burgers mogen bijvoorbeeld zonder paspoort naar alle vijftien lidstaten reizen. En hoewel de samenwerking vooral is gericht op economische integratie, heeft Ecowas herhaaldelijk opgetreden als bemiddelaar in binnenlandse politieke geschillen in de lidstaten.

De vier langstzittenden in Afrika
President Jammeh van Gambia wil de macht niet opgeven. Hij is niet de enige die zich geen leven buiten de politiek kan voorstellen. Afrika telt tien leiders die al langer dan twintig jaar in het zadel zitten – koning Mswati III van Swaziland niet meegeteld. Toegang tot economische rijkdom is een belangrijk motief om aan te blijven, maar ook het gevoel onmisbaar te zijn.

Meer dan elders op het continent heeft West-Afrika te lijden gehad van staatsgrepen en dictaturen. Daarom staat in het handvest van de regionale organisatie dat er nul tolerantie zal zijn voor ondemocratische regimes, en dat handhaving van de democratische principes zo nodig zal worden afgedwongen. Toen Laurent Gbagbo in 2010 in Ivoorkust zijn verkiezingsnederlaag weigerde te accepteren, steunde Ecowas een militaire interventie ten gunste van Allasane Ouattara. Eerder grepen onder de vlag van Ecowas legers van de lidstaten in bij de burgeroorlogen in Liberia en Ivoorkust.

Binnen Ecowas is een hoofdrol weggelegd voor Nigeria. De bemiddelingspogingen van de afgelopen tijd in Gambia werden geleid door president Muhammadu Buhari, die twee jaar geleden bij vrije verkiezingen aan de macht kwam. Nigeria telt 180 miljoen inwoners, het kleine Gambia nog geen twee miljoen. Bij grote broer Nigeria heeft de onberekenbare Jammeh alle krediet verloren, president Buhari zal zich niet langer door hem laten schofferen.

Zij vechten om aan te blijven
Ook relatieve nieuwkomers stellen alles in het werk om herkozen te kunnen worden, bijvoorbeeld door de grondwettelijke limiet aan de duur van het presidentschap opzij te schuiven. Het afgelopen jaar leidde dat protesten en onrust in Gabon, de Democratische Republiek Congo en Burundi. Nu zijn alle ogen gericht op Gambia.

Verrassen

Of weet Jammeh zijn tegenstanders toch nog te verrassen? Hij onderhoudt naar verluidt goede contacten in de wereld van wapenhandelaren en huurlingen. Hij zou al jaren wapens leveren aan opstandelingen in de Senegalese regio Casamance en die rebellen ook in zijn eigen leger hebben opgenomen. Hoewel zijn leger slechts duizend man telt, zullen behalve deze rebellen ook zijn meest trouwe aanhangers mogelijk tot het bittere eind doorvechten. Jammeh rekruteerde voor het leger, zijn bodyguards, de geheime dienst en de paramilitaire eenheid de Jungullars op basis van persoonlijke trouw aan hem, niet op basis van verdienste. Zij behoren vrijwel allen tot de kleine stam de Jola, waartoe Jammeh ook behoort.

Toch hebben de afgelopen dagen trouwe aanhangers zijn zinkende schip verlaten, onder wie de ministers. Zij begrijpen dat voor Ecowas de pogingen om de weigerachtige Jammeh te laten aftreden een graadmeter zijn geworden voor de vastberadenheid van de organisatie om democratie te vestigen in geheel West-Afrika.