In Brazilië zijn de bendes de baas

Oproer In de Braziliaanse gevangenissen hebben de druglords het voor het zeggen. Met alle geweld van dien.

Gedetineerden zwaaien met een witte vlag tijdens een opstand in een gevangenis nabij de Braziliaanse stad Natal. Foto’s Andrea Anholete, Josemar Goncalves /Reuters, Rahpael Alves/AFP en AFP

Gevangenen staan te schreeuwen op de gevangenismuur. Ze zwaaien met stokken, messen en wapens. Hun gezichten hebben ze gecamoufleerd met witte doeken. Al wekenlang zijn er bloedige opstanden in door drugskartels gecontroleerde gevangenissen in het noorden van Brazilië en moorden gevangenen elkaar uit. Beelden van onthoofdingen en harten en andere organen die worden uitgerukt, overspoelen de sociale media. De balans sinds de start van het nieuwe jaar: 125 doden en tientallen voortvluchtige gevangenen.

De graven van de gevangenen die omkwamen bij geweld in een gevangenis bij junglestad Manaus. Foto’s Andrea Anholete, Josemar Goncalves /Reuters, Rahpael Alves/AFP en AFP

„We doen er alles aan om de situatie onder controle te krijgen. Het leger is naar de gevangenissen gestuurd en we gaan de grenzen met Bolivia, Peru en Colombia waar de drugs vandaan komen, zwaarder beveiligen. We moeten deze strijd winnen”, zei de Braziliaanse minister van defensie Raul Jungmann.

Maar volgens experts blijft het desondanks voorlopig gespannen. „We hebben informatie dat de opstanden slechts het begin zijn van een nieuwe bendeoorlog. Het geweld kan overslaan naar de grote steden. Met name naar Rio de Janeiro, de stad met een bloeiende drugshandel”, zegt onderzoekster Ana Paula Pellegrino van Igarapé, een instituut in Rio de Janeiro dat onderzoek doet naar publieke veiligheid.

Lucratieve smokkelroutes

De recente slachtpartijen houden volgens de Braziliaanse veiligheidsdiensten verband met de spanningen tussen het Eerste Commando (PCC) uit Sao Paulo, het grootste drugskartel van Brazilië, en het Rode Commando (CV) uit Rio de Janeiro. Dat wordt gesteund door ‘handelspartner’ De Familie van het Noorden (FDN) die de meest lucratieve drugsroutes via de Amazone in handen heeft. Er heerste jarenlang een zekere rust doordat de drugsmarkt en de smokkelroutes waren verdeeld.

Maar afgelopen oktober braken de PCC en de CV hun 20-jarige bondgenootschap open. Pellegrino: „Toen kregen de bij de bendes betrokken gevangenen de opdracht om de leden van rivaliserende bendes aan te vallen. Nooit eerder was het geweld zo omvangrijk en extreem als nu.”

Omstanders kijken toe hoe enkele lichamen worden afgevoerd uit de gevangenis in Natal. Foto’s Andrea Anholete, Josemar Goncalves /Reuters, Rahpael Alves/AFP en AFP

Door de explosieve toename van de gevangenisbezetting en een gebrek aan voldoende beveiliging is volgens gevangenisexpert Camilla Dias van de Federale Universiteit van Sao Paulo de macht van de drugkartels toegenomen. Door de economische crisis in Brazilië, de ergste in dertig jaar, zijn de gevangenissen bovendien zwaar verpauperd. Dias:

„Er zijn gevangenissen in Sao Paulo waar bijvoorbeeld slechts een of twee bewakers een groep van driehonderd gevangenen in de gaten moet houden. De omstandigheden zijn slecht, er is te weinig eten, gevangenen zitten in volgepropte cellen waar nauwelijks matrassen zijn. Ideale omstandigheden voor de kartels om leden te ronselen en wapens, drugs en mobiele telefoons binnen te smokkelen.”

Volgens cijfers van de afdeling publieke veiligheid van het ministerie van Justitie waren er in 2000 nog ruim 200.000 gevangenen in Brazilië. In 2014 was dit aantal verdrievoudigd. Veertig procent zit in voorarrest. Door het trage juridische systeem zitten zij soms jarenlang samen in cellen met veroordeelde criminelen, moordenaars of verkrachters. „De kartels bieden hun bescherming en beloven financiële steun voor de familie buiten de gevangenis, zo begint het ronselen”, zegt onderzoekster Pellegrino.

De beste crimineel

Nu er bijna dagelijks slachtpartijen zijn, probeert de Braziliaanse overheid de schade in te halen en belooft zij meer gevangenissen te bouwen en het veiligheidssysteem te optimaliseren met scans en meer bewakers. De reacties zijn sceptisch. „Je moet het systeem van binnenuit veranderen. Begin ermee de gevangenen als mensen te beschouwen. Er is een schrijnend gezegde in Brazilië: de beste crimineel is een dode crimineel. Ons systeem is er niet op gericht om criminaliteit te verminderen, het creëert juist criminelen door mensen in voorarrest samen met zware criminelen in een cel te plaatsen”, meent onderzoekster Pellegrino.

In Brazilië is de discussie over het legaliseren van marihuana opgelaaid sinds het gevangenisgeweld. De gevangenissen zitten namelijk ook overvol omdat in Brazilië het bezit van een kleine hoeveelheid marihuana al tot langdurige gevangenisstraf kan leiden. Maar minister Jungmann pleit niet voor legalisering, integendeel: „Laten we ons beleid er vooral op richten om het drugsgebruik te verminderen. Want als dat afneemt, heeft dat een direct effect op de criminaliteit”, zei de minister in een gesprek met journalisten.

    • Nina Jurna