Klimaat

Klimaat kun je niet zomaar framen als veiligheidsprobleem

De link tussen klimaat, conflict en migratie lijkt vanzelfsprekend, maar is dat niet. Dat zegt Ingrid Boas van de Universiteit Wageningen.

In een voorstad van Damascus is de watervoorziening beschadigd Foto Reuters

Klimaatverandering is ‘een bron voor heel veel problemen die wij nu in de ogen kijken, zoals extremisme en zoals instabiliteit’, zei generaal Middendorp begin december tegen de NOS. Omstreeks dezelfde periode beargumenteert minister Koenders (Buitenlandse Zaken) bij de VN:

Willen we een veilige wereld zonder gedwongen migratiestromen, chaos en conflict, dan moeten we beter anticiperen op de veiligheidsgevolgen van klimaatverandering.

In een factcheck in NRC Next schreef Paul Luttikhuis:

Ook als klimaatverandering niet de enige oorzaak van een oorlog is, kan ze daar zeker aan bijdragen. Dat de legerleiding zich daarvan rekenschap geeft, is vanzelfsprekend.

Het klinkt logisch: schaarste, nieuwe migratiestromen – dit zou tot spanningen kunnen leiden. Toch is de link tussen klimaat, conflict en migratie niet per definitie logisch. Het is in ieder geval niet direct, noch heel duidelijk en sterk.
Stel je voor, je huis in Amsterdam is ernstig beschadigd door een extreme storm. Sla je permanent de vlucht? Niet per definitie. Dat is afhankelijk van of er hulpdiensten zijn; of je middelen hebt je huis te repareren; of je middelen en connecties hebt naar elders te gaan; of Amsterdam maatregelen neemt om zich in de toekomst beter te beschermen en voor te bereiden op rampen, et cetera.
En als je gaat, ga je dan ver weg? Je probeert te logeren bij vrienden of familie of je overnacht in tijdelijke opvang, en wanneer de tijd rijp is ga je terug of vestig je je elders, waarschijnlijk gewoon in Nederland.

De meest kwetsbaren

Dezelfde overwegingen spelen in gebieden die nu al geteisterd worden door klimaatverandering, zoals in Bangladesh. Groepen die het hardst geraakt worden door zeespiegelstijging of stormen zijn vaak de meest kwetsbare en hebben niet de middelen om ver weg te gaan.
Ze willen dat ook niet per se, gezien de band met hun land en gemeenschap. Nadat het directe gevaar is geweken proberen ze hun huizen op te knappen met de spullen die er nog zijn, en als ze vertrekken gaan ze naar dorpen of steden in de buurt, waar andere familieleden wonen die ze kunnen helpen aan ander werk (lees hier). Beargumenteren dat klimaatverandering leidt tot massamigratie naar Europa, chaos of extremisme heeft dus weinig te maken met de realiteit.
Hetzelfde geldt voor de link met conflict. Ga je vechten als het droog is? Niet per se. Als de overheid of andere organisaties het land beschermen met nieuwe technieken, of je jouw brood op een andere manier kan verdienen, hoeft dat helemaal niet te gebeuren. Vaak komen spanningen voort uit sociaaleconomische en politieke factoren die al langer spelen, zoals onenigheid over landbezit of een overheid die bepaalde groepen onderdrukt. Het VN-klimaatpanel IPCC concludeert dan ook over wetenschappelijke studies op dit gebied:

Sommige vinden een zwakke relatie, sommige geen relatie, en collectief concludeert het onderzoek dat er geen sterke positieve relatie is tussen opwarming en gewapend conflict.

Een wetenschappelijke publicatie over een droogte in Syrië laaide de discussie weer op. Het argument, kort samengevat, is dat een droogte in de jaren voor het Syrische conflict heeft geleid tot migratie van anderhalf miljoen mensen uit landbouwgebieden naar Syrische steden. Dit heeft bijgedragen aan de onrust die heeft geleid tot de burgeroorlog.
Dit verhaal wordt nu actief verspreid, zo ook door Generaal Middendorp. Vooraanstaande wetenschappers, zoals Mike Hulme, beargumenteren echter dat het aantal van anderhalf miljoen migranten niet klopt en veel lager is en dat de migratie voornamelijk is toe te schrijven is aan een abrupte stop van subsidies voor diesel en meststoffen. Daarnaast is er geen bewijs dat deze migratie daadwerkelijk heeft bijgedragen aan instabiliteit – dat is enkel speculatie.

Een indirecte rol

Nu wordt vaak gezegd – zo ook door Generaal Middendorp – nee, we snappen dat het niet zo simpel ligt: klimaatverandering speelt daarom ook een ‘indirecte’ rol. Dat is tot op zekere hoogte waar – maar met dat argument is van alles uiteindelijk indirect verbonden met instabiliteit. Dan moeten we ook andere zaken – variërend van sociale zekerheid tot onderwijsbeleid –behandelen in de VN-Veiligheidsraad en een onderwerp van defensie maken? Willen we deze kant op als samenleving?
Het framen van klimaatverandering in termen van veiligheid, ook wel ‘securitisation’, is deels een politieke zet om het probleem op de kaart te zetten. Als het leger het zegt, dan zal het wel echt belangrijk zijn!
Maar met ‘securitisation’ weet je nooit wie meeluistert. Goed bedoelde pogingen om klimaatverandering meer onder de aandacht te brengen, kunnen negatieve bijeffecten hebben. Zo krijgen kwetsbare groepen die worden geraakt door klimaatverandering in het Midden-Oosten, Azië en Afrika het stigma een dreiging te vormen en eng te zijn, zonder dat hier bewijs voor is. Dit terwijl zij juist het slachtoffer zijn van de globale broeikasuitstoot en onze hulp hard nodig hebben.
Klimaatverandering op deze manier framen kan tevens tot een depolitisering leiden van andere oorzaken van oorlog. In het Darfur conflict hapte de Soedanese ambassade maar als te graag op het argument dat de oorzaak de droogte was.
Klimaatverandering moet meer aandacht krijgen, ja! Maar is dit de beste manier?

Blogger

Ingrid Boas

Ingrid Boas is universitair docent en Veni-onderzoeker aan de onderzoeksgroep milieubeleid aan Universiteit Wageningen. Ze onderzoekt milieu-gerelateerde migratie in het digitale tijdperk (NWO, Veni-beurs) en is auteur van meerdere publicaties op het gebied van klimaat, migratie en veiligheid.

    • Ingrid Boas