Het was alsof de stoppen er uit vlogen

de stroomstoring in Amsterdam

Een stroomstoring zorgde dinsdag vooral voor chaos op het spoor. Operaties werden uitgesteld. Wat ging er mis?

Zeker 360.000 huishoudens in de regio Amsterdam zaten gisteren uren zonder stroom. Foto Merijn Soeters

Even na 4.00 uur ’s nachts zagen twee medewerkers van netbeheerder Liander in „de grote regelkamer” dat het goed mis was, vertelt woordvoerder Carlo van der Borgt. Zij hielden zoals iedere nachtdienst het beeldscherm van vijftien meter breed in de gaten, dat in „technische tekeningen” de stand van het elektriciteitsnetwerk toont. „Er was een component uitgevallen in de schakeltuin – zo noemen wij de verdeelcentrale op de Hemweg.” Een uitval met grote gevolgen: zeker 360.000 huishoudens in regio Amsterdam kwamen urenlang zonder stroom te zitten. Pas rond 9.30 uur hadden de meeste gedupeerde huishoudens weer stroom, en treinreizigers ondervonden nog de hele dag en avond hinder.

1Wat heeft de stroomstoring veroorzaakt?

Voor de distributie van energie is een spanning van 150.000 volt nodig die via tussenstations zoals de centrale op de Hemweg verdeeld wordt over de stad in 10.000 en 50.000 volt. In „zekere zin” zijn de stoppen er op de vroege dinsdagochtend „uitgevlogen”, zegt Liander-woordvoerder Van der Borgt. Waardoor de stoppen precies doorsloegen, is niet bekend. „We hopen het antwoord snel te vinden, maar het kan weken duren.”

In juni vorig jaar zaten 25.000 huishoudens zonder stroom door een brand in een schakelstation. En in maart 2015 viel de stroom van bijna een miljoen huishoudens uit door een „menselijke fout”, concludeerde een onderzoeksrapport maanden later. In 2007 hadden 50.000 huishoudens in de Tieler- en Bommelerwaard maar liefst drie dagen geen stroom omdat een defensiehelikopter een hoogspanningsmast ramde.

Op verschillende plekken in regio Amsterdam was tijdens de storing overigens nog wel elektriciteit: niet alle huishoudens in Amsterdam krijgen hun stroom via het verdeelstation op de Hemweg.

2Hoe vaak komt zoiets voor?

Een stroomstoring van deze grootte is er volgens Liander één of twee keer per jaar. Het duurde bij elkaar meer dan vijf uur omdat Liander hun monteurs behalve naar de Hemweg ook naar andere „belangrijke knooppunten” moest sturen. Delen van de stad zijn aangesloten op verschillende groepen, die soms alleen ter plaatse (bijvoorbeeld in transformatorhuisjes) weer ingeschakeld kunnen worden.

„Honderden keren per jaar” zijn er kleine stroomstoringen waardoor zo’n duizend huishoudens worden getroffen. De oorzaak is meestal „graafschade” – door werkzaamheden is dan een 10.000 voltkabel vernield.

Een huishouden zat in in 2015 gemiddeld ruim dertig minuten zonder stroom. Van 2016 zijn nog geen cijfers bekend.

3Wat is de nasleep van de storing?

„Stroomstoringen kunnen leiden tot aanzienlijke welvaartsverliezen”, concludeerde het rapport Gansch het raderwerk staat stil van de SEO in 2003. Een storing overdag in de Randstad leidt volgens het rapport tot maatschappelijke kosten „in de orde van grootte van 72 miljoen euro per uur”. De Randstad is een veel groter gebied dan het gebied dat nu is getroffen. Recenter uitvoerig onderzoek is niet beschikbaar.

Het treinverkeer ondervond waarschijnlijk de meeste problemen. Terwijl de stroomstoring al om 9.30 uur ten einde was, werd dat pas om 10.30 uur „mondjesmaat” hervat, zegt woordvoerder Carola Belderbos. Nog de hele dag en avond is de dienstregeling verstoord. „Ook ict-systemen die het treinverkeer monitoren zijn het grootste deel van de dinsdag niet volledig in werking als gevolg van de storing.” Mede daardoor konden veel treinen in andere delen van Nederland lange tijd niet rijden. Bovendien konden personeel en treinen niet op tijd op de locatie van vertrek zijn. Op Utrecht Centraal was halverwege de ochtend een bommelding, waardoor het station ontruimd moest worden en er nog meer vertraging ontstond – het bleek vals alarm, er werd een lege tas gevonden.

Ook trams in Amsterdam hadden tot het begin van de middag te kampen met de storing, onder meer omdat bovenleidingen niet functioneerden. Op de snelwegen rond Amsterdam stonden lange files, mogelijk deels veroorzaakt omdat matrixborden (die aangeven dat de spitsstroken open zijn) het niet deden.

Ongeveer honderd filialen van Albert Heijn in het noordwesten van Nederland zijn dinsdag niet of met veel vertraging bevoorraad omdat de elektriciteit in het distributiecentrum lange tijd uitviel. Er is een noodstroomvoorziening, maar die volstaat niet voor het hele werkproces. Ook in het Slotervaartziekenhuis bleek de noodstroom niet toereikend. Dinsdag zijn bijna alle operaties afgezegd.

Een handjevol mensen zal de komende tijd niet meer onbezonnen in de lift stappen: Brandweer Amsterdam-Amstelland moest assisteren bij „enkele liftopsluitingen”. De politie liet agenten op straat langer doorwerken in geval van ongeregeldheden, maar er heeft zich volgens een woordvoerder niets „noemenswaardigs” voorgedaan.

4Worden gedupeerden gecompenseerd?

Huishoudens die vier uur of langer zonder stroom zaten, krijgen van Liander automatisch een vergoeding van 35 euro. Iedere vier uur die de storing langer duurt, betekent twintig euro extra. Mensen die door uitvallende treinen vertraging hebben opgelopen, kunnen veelal de halve ritprijs terug krijgen van de NS als zij dertig minuten tot een uur later op het station van bestemming zijn aangekomen. Als de vertraging langer dan een uur heeft geduurd, krijgen zij de hele ritprijs terug. Andere kosten die reizigers moesten maken omdat zij te laat waren, vergoedt de NS niet. „Dit is ook voor ons ook overmacht”, zegt Belderbos.