VVD wil serieus alternatief zijn voor PVV-aanhang

Politieke strategie

Waarom heeft VVD-leider Mark Rutte gezegd dat hij niet met de PVV wil regeren? Hij hoopt vooral dat kiezers denken dat een stem op Wilders nu niet meer veel waard is.

Premier Mark Rutte in debat met Geert Wilders (PVV). Foto Remko de Waal/ANP

De vergelijking viel op sociale media meer dan eens. De verkiezingscampagne doet verdacht veel denken aan een schoolplein. Wie mag na 15 maart meespelen en wie niet?

Twitter avatar SabineKSchipper Sabine Schipper Een wil niet in groepje met ander, ander niet in groepje met een en deze wil de baas zijn over gene. Ben ik weer op t schoolplein? #tk2017

Nu heeft ook VVD-leider Mark Rutte gezegd dat regeren met de PVV van Geert Wilders wat hem betreft geen optie is. De PVV is in een isolement geplaatst. Eerder zeiden bijna alle andere lijsttrekkers al dat ze niet met Wilders in een coalitie willen – uitzonderingen zijn Henk Krol van 50Plus en Jan Roos van Voor Nederland (VNL).

Lees ook Met z’n allen tegen Mark Rutte en Geert Wilders

Maakt dit kiezers iets uit?

Bij de VVD hopen ze dat PVV-stemmers zich gaan bedenken, als ze op 15 maart gaan stemmen voor de Tweede Kamerverkiezingen. Als Geert Wilders daarna niet kan meedoen omdat niemand met hem wil samenwerken, is een stem op de PVV feitelijk niet zoveel waard.

Een serieus alternatief is nodig

Om echt zo’n wegloop-effect te krijgen zijn twee dingen van belang, zegt universitair hoofddocent Joost van Spanje van de Universiteit van Amsterdam. Aanhangers van de geïsoleerde partij lopen alleen over naar een andere partij als ze de boycot geloofwaardig vinden. „En tweede voorwaarde is dat ze een alternatieve keuze moeten hebben, een partij die inhoudelijk dichtbij hun geboycotte voorkeurspartij ligt.”

Van Spanje promoveerde op onderzoek naar de gevolgen van cordon sanitaires in West-Europa. In België is het ‘mooiste’ voorbeeld Vlaams Belang, vertelt hij. Daar werd het cordon sanitaire heel serieus genomen. Jarenlang sloten andere partijen het Vlaams Belang structureel uit van politieke samenwerking. Dat wist iedereen in België. Pas toen er een serieus alternatief kwam, de Nieuw-Vlaamse Alliantie, die óók de gevaren en zorgen over immigratie benoemde, kostte dat het Vlaams Belang kiezers.

Lees ook Het verdriet van Holland, een pleidooi van de Vlaamse schrijver Tom Lanoye voor een cordon sanitaire rond de PVV

In de Nederlandse campagne nu wordt aan beide voorwaarden niet echt voldaan, zegt Van Spanje. Van stelselmatig uitsluiten van elke politieke samenwerking met de PVV is nog geen sprake. In 2010 deed Wilders immers wel mee. Niet volwaardig, want hij leverde geen ministers, maar hij gedoogde het VVD-CDA-kabinet. „Hij had daardoor overduidelijk invloed op het beleid.”

Ook verwacht Van Spanje dat kiezers de uitspraken van Rutte en de andere lijsttrekkers niet geloofwaardig vinden. Oftewel: kiezers denken niet dat zij het menen dat ze Wilders buiten hun gesprekken houden, straks. „Zoals Wilders vaak zegt: het CDA verkoopt zijn schoonmoeder nog voor de macht. Daar zit vast wat in, zullen zijn kiezers denken.”

Naar de geloofwaardigheid van individuele politici wordt weinig onderzoek gedaan. Het dichtste bij komt de vraag hoeveel vertrouwen kiezers in Rutte hebben. Televisieprogramma EenVandaag deed een peiling rond Prinsjesdag vorig jaar. Toen had 31 procent van de Nederlanders veel vertrouwen in Rutte en 68 procent had weinig vertrouwen in hem, 1 procent had geen mening.

Serieus alternatief

Dan blijft nog de vraag over of kiezers een serieus alternatief voor hun stem op Wilders zien. Er zijn allerlei nieuwe partijen die net als de PVV immigratie en asiel hoog op hun agenda hebben: kijk naar VNL, Forum voor Democratie van Thierry Baudet en Nieuwe Wegen van Jacques Monasch. Van hen wist alleen VNL de laatste peilingwijzer te halen, dat is een combinatie van vijf peilingen. VNL haalt daar nul tot één zetel. Dat is veel minder aantrekkelijk keuze dan de PVV, die de peilingwijzer al maanden aanvoert als grootste.

Is de VVD dan wel zo’n serieus alternatief voor de PVV, want dat is tenminste een grote partij? Dat hopen ze bij de liberalen natuurlijk wel. Punt is alleen dat lang niet alle PVV-stemmers als motief hebben dat ze echt iets willen veranderen. Hun stem is een proteststem. Of Wilders uiteindelijk wel of niet gaat regeren, maakt dan weinig uit. Het grootste deel van zijn virtuele winst komt volgens onderzoek van Ipsos van niet-stemmers. Op plek twee komen de kiezers die eerder op de PvdA stemden en pas dan de overgelopen VVD’ers.

Lees ook het commentaar van NRC: VVD sluit PVV terecht uit, maar met wie dan wel?

Roemer sluit Ruttes VVD uit

In het verbale geweld rond Wilders zou je bijna alweer vergeten dat er nog iemand aan het uitsluiten was geslagen. Emile Roemer, partijleider van de SP, zei dat hij na 15 maart niet met de VVD gaat regeren. De SP snapt dat er compromissen gesloten moeten worden, zei Roemer, „maar niet meer met de VVD”.

Dit was voor de andere partijen op het schoolplein een lastig te begrijpen zet van Roemer. Want allemaal zien ze dat het wel erg waarschijnlijk is dat de VVD aan de formatietafel terecht komt, straks, en dan doet de SP dus zeker niet mee. Terwijl die partij juist zo graag een keer wil meedoen op landelijk niveau.

De strategische kiezer is wel een heel aantrekkelijk doelwit voor partijen. In 2012 bleek naderhand uit onderzoek van Ipsos, in opdracht van de NOS, dat 27 procent van de stemmers deels strategische overwegingen had. Dat zijn omgerekend ongeveer veertig zetels, een mega-aantal in de huidige politieke verhoudingen. De strategische kiezer is na afgelopen weekend niet zóveel wijzer geworden. Tenzij Wilders in zijn eentje een meerderheid haalt, dat is nogal onwaarschijnlijk, komt de PVV niet in de regering. Maar verder is het schoolplein nog niet in heldere groepjes verdeeld.

    • Annemarie Kas