Spanningen! Val in zicht! Niet dus

Het populaire Haagse gezelschapsspel ‘Voorspel de val van het kabinet’ is dit keer niet uitgespeeld. Lastig voor de media: de coalitie telde maar twee partijen.

Volgens VVD en PvdA was de enige keer dat écht onduidelijk was of ze elkaar vertrouwden de crisis over de opvang voor uitgeprocedeerde asielzoekers. Maar de media dachten meer crises te zien. Foto Phil Nijhuis

‘De kans dat het tweede kabinet-Rutte dít overleeft is fiftyfifty.” „Het vertrouwen is diep, zo niet onherstelbaar geschaad. Uitstel van executie.”

„Deze coalitie heeft zijn laatste restje spankracht verspeeld.”

„De samenwerking tussen VVD en PvdA duurt op papier nog tot maart 2017, maar in de praktijk drijven de fracties in de Tweede Kamer steeds verder uit elkaar.”

„Diederik Samsom en Mark Rutte hebben elkaar om de oren geslagen met een gang naar de koning.”

Het zijn allemaal citaten van televisie en uit kranten. EenVandaag, De Telegraaf, NRC Handelsblad, de Volkskrant. De val van dit kabinet is zó vaak voorspeld, door journalisten van allerlei media. Alleen, onhandig detail: het gebeurde steeds maar niet. Er moet wel iets erg groots en onverwachts gebeuren, wil het tweede kabinet-Rutte de Tweede Kamerverkiezingen van 15 maart niet halen.

Achteraf kritisch doen over al die voorspellingen zou flauw zijn. Eén blik op de Nederlandse politiek van de afgelopen twintig jaar en iedereen ziet dat de kans dat een kabinet het niet zou halen, groter is dan de kans dat het zou blijven zitten.

Maar soms is het wel erg wild gokwerk. Een citaat uit De Telegraaf, vorig jaar zomer: „Ze willen door tot het einde, maar ruzie hangt in de lucht. Die indruk wekte het kabinet van VVD en PvdA op de heidag aan het begin van zijn laatste missionaire jaar.” De parlementsverkiezingen komen eraan, natuurlijk zoeken ze ruzie en afstand tot elkaar, zei het boerenverstand.

Details volgen pas ná de crisis

De coalitiefracties van de VVD en PvdA hadden heel váák onderling gehannes en irritaties. Dat waren makkelijk op te tekenen spanningen voor journalisten. Maar er zijn ook dagen, zelfs weken, geweest dat de coalitie van VVD en PvdA het écht moeilijk had. Denk aan de crisis rond de vrije artsenkeuze, eind 2014. PvdA’ers in de senaat stemden tegen een kabinetsplan. Of in 2015, de crisis over de opvang voor uitgeprocedeerde asielzoekers. Dat was volgens VVD’ers en PvdA’ers de enige keer dat echt onduidelijk was of ze elkaar nog vertrouwden.

Punt is dat tijdens de echte crisismomenten de informatiepositie van media verslechtert. Als er echt een probleem was, gingen de deuren van de coalitie dicht. Het publiekelijk bespreken van de mogelijke routes naar een oplossing helpt die vaak niet dichterbij, zoals premier Mark Rutte dan vaak zegt. In de tussentijd krijgen media bijna alleen informatie over het proces. Dat levert dit soort tekstjes op, deze is uit NRC, eind 2014: „De VVD wil dat er vandaag door de PvdA een ‘oplossingsrichting’ wordt gevonden voor de ontstane crisis.”

Als er echt een probleem was, gingen de deuren dicht voor journalisten

Het helpt journalisten niet dat de coalitie dit keer maar twee politieke partijen telt. Hoe meer partijen, hoe groter de kans dat er eentje belang in ziet om met journalisten te praten. Of, zoals een coalitiepoliticus vertelde in de tijd dat D66, de ChristenUnie en de SGP veel mee onderhandelden over akkoorden: als VVD en PvdA wilden dat iets naar buiten zou komen, haalden ze die ‘constructieve drie’ erbij. Dan wisten ze vrij zeker dat er de volgende dag iets in de krant zou staan.

Details over onderlinge spanningen kwamen vaak pas naar buiten als de oplossing was gevonden en de crisis bezworen. Achteraf vertelden betrokkenen dan hoe Rutte bij Samsom op zondagmorgen maïsboterhammen was gaan eten om het uit te praten. Of hoe vicepremier Lodewijk Asscher bij dwarsligger Adri Duijvesteijn (PvdA-senator) langsging om hem te overtuigen ergens vóór te stemmen. Vaak bevatten die reconstructies in de kranten sprekende details, het waren pogingen de waarheid zo goed mogelijk te benaderen. Extra lastig, opnieuw, met twee betrokken partijen – die bronnen hadden de regie over wat ze wel of niet wilden vertellen.

In het voorjaar van 2014 legden de gemeenteraadsverkiezingen grote druk op de coalitie. Vraag was volgens zowat alle kranten of het kabinet een groot verlies van de PvdA en toenmalig partijleider Samsom zou overleven. „De VVD houdt er rekening mee dat het kabinet nog deze zomer valt”, schreef het AD. En het Nederlands Dagblad onderzocht of in het verleden een verband bestond tussen verlies van regeringspartijen bij lokale verkiezingen en het vallen van een kabinet. Het antwoord: nee. Maar dat geeft niet, het woordje crisis was weer even gevallen.

‘Bezweren’ dat het weer goed is

Terugkijkend staan in de meeste verhalen over onderlinge spanningen in de coalitie óók relativerende geluiden. Soms krijgt het kabinet zelfs een compliment, bijvoorbeeld in dit commentaar van Trouw, eind 2013: „Het kabinet zit al met al steviger in het zadel en dat maakt het gevaar van de zoveelste kabinetscrisis binnen een paar jaar aanzienlijk kleiner.”

In de verslaggeving over de coalitie staan meestal kritische tussenwoordjes, die laten zien dat de journalist in kwestie heus niet naïef is als hij eens iets positiefs schrijft. In het voorjaar van 2015 staan de coalitiepartijen elkaar wat meer ruimte toe, zodat ze zich kunnen profileren. „Beide partijen bezweren dat het allemaal niets betekent voor hun toewijding aan de samenwerking”, schrijft de Volkskrant. Lees: jaja, dat zal wel. En het AD schrijft in 2016, als Rutte en Samsom ruzie hebben gehad over de migratie-afspraken met Turkije: „Intern is alles gladgestreken, bezweert men.” Het laat het ongemak van Haagse journalisten zien: ze kunnen nooit écht achter de deuren meeluisteren.

Een precies omslagpunt is niet aan te wijzen, maar ergens vorig jaar zomer maakte het speculeren over de val van het kabinet plaats voor de voorspelling dat VVD en PvdA elkaar tóch gaan vasthouden tot het einde. En, nu al gehoord in de wandelgangen: het volgende kabinet bestaat waarschijnlijk uit vier of vijf partijen, nou, dat kan er nóóit lang zitten.